Tarix - İmamEli.az https://imameli.az/ az Tarix - İmamEli.az DataLife Engine Zəmzəm suyu haqqında https://imameli.az/diger/tarix/983-zemzem-quyusu-haqqinda.html https://imameli.az/diger/tarix/983-zemzem-quyusu-haqqinda.html movlan Mon, 06 May 2024 01:32:00 +0400
Zəmzəm quyusu Məkkədəki Məscidi-haramdakı Həcərül-əsvədin qarşısında Kəbəyə 19 metr uzaqlıqda yerləşir.
Hz.İsmayılın anası Hz.Həcər xeyli su axtarandan sonra övladının qoyduğu yerdən suyun fışqırdığını görmüş və “yavaş-yavaş, dayan-dayan!” demiş, sonra da ətrafa yayılmasın deyə həmin yerin kənarlarına qum tökməyə başlamışdır. Deyilənə görə, bu hadisə suya zəmzəm adının verilmə səbəbidir.
Hz.İsmayılın adı ilə məşhurlaşan quyu Məkkə üçün əhəmiyyətinə görə, fiziki və kimyəvi tərkibinə uyğun olaraq təqribən altmışa yaxın adla adlandırılmışdır. Quranda Zəmzəm kəlməsinə rast gəlinmir. Amma hədislərdə Zəmzəm kəlməsinə tez-tez rast gəlmək mümkündür.
Rəvayət olunur ki, Hz.İbrahim oğlu İsmayıl və yoldaşı Hz.Həcəri az miqdarda su və ərzaqla Məkkə vadisində qoyub gedir. Övladının susuzluqdan ölməsindən qorxan Hz. Həcər Səfa və Mərvə təpələri arasında su axtarmağa başlayır. Yeddi dəfə həmin təpələr arasında gedib-gəlir. Yeddinci yürüşdə Mərvə təpəsinə yaxınlaşarkən oğlunu qoyduğu yerdə bir səs eşidir. Hz.Cəbrayıl tərəfindən qazılan torpaqdan suyun fışqırdığını anlayır. Yerdən çıxan su ilə İsmayılın oynadığını görür və suyun qabağını kəsərək gölməçə formasına salmağa çalışır. Quraq Məkkə vadisində özlərinə suyun verildiyini görən Hz.Həcər Allaha şükür etmiş və qabını su ilə dolduraraq eyni zamanda suyun axışına mane olmağa çalışmışdır.
Hz.Cəbrayılın zəmzəm suyundan içən və körpəsini əmizdirən Hz.Həcərə “Bu suyun yox olacağından, quruyub itəcəyindən qorxma. Bura Allahın evidir. Allah dostlarını qoruyar. Su da Allahın qonaqlarının içəcəyi sudur.” dediyi bildirilir. Bundan əlavə bildirilir ki, Zəmzəm İsmayılın bir neçə dəfə topuqlarını yerə vurmasından sonra çıxmağa başlamışdır.
Zəmzəm tək gözdən qaynayan bulaq idi. Hz.İbrahim tərəfindən quyu halına salınmış və bundan sonra Hz.Həcər və oğlu həmin quyu ətrafında məskunlaşmağa başlamışdır. Zəmzəm quyusu ilə Məkkə ərazisində həyat canlanmağa başladı ki, bu da Yəmən-Suriya yolunda səyahət edənlərin diqqətini ora çəkdi. Əslən Yəməndə məskunlaşan Cürhüm qəbiləsinə məxsus karvan səyahət əsnasında Məkkə yaxınlığında dayanarkən uzaqda quşların uçuşduğunu gördülər. Və həmin yerdə su olduğu qənaətinə gələrək iki nəfəri ora baxmaq üçün göndərdilər. Beləliklə orda suyun olduğunu öyrəndikdən sonra Məkkədə yaşamağa qərar verdilər. Bunun üçün Hz.Həcərə müraciət etdilər. Hz.Həcər də zəmzəmdən istifadə etmək və onu özününküləşdirməmək şərtilə onların Məkkədə məskunlaşmasına razı oldu.
Məkkədə insanların məskunlaşma səbəbi olan Zəmzəm quyusu Hz.İbrahim və oğlu Hz.İsmayıl tərəfindən təməlləri atılan Kəbə ilə birlikdə Məscidi-haramın müqəddəs sayılan məkanlarından biri oldu. Sonralar həcc və ümrə üçün Məkkəyə gələnlər bu sudan çox faydalandı.
Məkkədə çoxalan Cürhüm qəbiləsi tədricən Hz.İbrahim və Hz.İsmayılın sünnə¬sini tərk edərək Allahın evinə qarşı hörmətsizliyə, ora gələnlərlə pis rəftar etməyə başladılar. Buna görə də bir müddət zəmzəm quyusunun suyu çəkildi.
Cürhüm qəbiləsi bölgəyə gələn Xuzəa və onları dəstəkləyən Kinanəoğulları ilə mübarizədə məğlub oldular. Buna görə də Həcərül-əsvədi yerindən götürərək başqa yerə basdırdılar. Sonra da içinə qiymətli əşyalar atılan zəmzəm quyusunun da üstünü örtdülər və yerini tanınmaz hala gətirərək Yəmən tərəfə köç etdilər. Əsrlərlə üzərindən sel suları keçən quyunun ağzı tamamilə bağlandı.
Sonralar Zəmzəm quyusu Hz.Peyğəmbərin (s) babası Əbdüməttəlib tərəfindən yenidən aşkarlandı. Kəbənin kölgəsində və Hicr adlandırılan yerdə yatarkən gördüyü yuxu Əbdüməttəlib üçün bir başlanğıc idi. Bir nəfər ona səslənir:
− Ayağa qalx! Zəmzəmi qaz, − deyirdi.
Əbdülmüttəlib ondan soruşur:
− Zəmzəm nədir?
Cavabında ona deyilir:
− Zəmzəm heç vaxt kəsilməyəcək və dərinliyinə varılmayacaq, sonsuz dərinliyə malik bir sudur. Onunla hacılarrın su ehtiyacını ödəyərsən. O, Kəbədə qurban qanla¬rı¬nın töküldüyü yerlə digər tullantıların atıldığı yerin arasındadır. Alaca qanadlı bir qarğa gəlib dimdiyi ilə həmin yeri işarə edəcək. Həmçinin orada bir qarışqa yuvası da var.
Bütün bunlar Əbdüməttəlibi dərin düşüncələrə sövq etmişdi. Belə ki, Zəmzəmin varlığından xəbərdar idi, çünki cürhümlülər düşmən istilasından qaçarkən əllərindəki bütün qiymətli əşyaları bura atmış və üstünü örtüb getmişdilər. Ancaq onun yerini bilən kimsə qalmamışdı və buna görə də bu, bir əfsanəyə çevrilmişdi. Amma indi həmin yer dəqiqliklə təsvir edilir, ona heç vaxt kəsilməyəcək və dibinə enilməsi mümkün olma¬yacaq bir suyu çıxarmaq əmr edilirdi.
Əbdüməttəlib əlamətləri verilən yerə gəlir. Deyildiyi kimi, bir alaca qarğa bir məkana enib-qalxır, dimdiyi ilə də, sanki, bu yerə işarə edirdi. Əbdüməttəlib bir az yaxınlaşınca qarışqa yuvasını da görür. Daha şübhəsi qalmamışdı. Ertəsi gün oğlu Harisi də özü ilə götürüb həmin yerə gəlir və Zəmzəmi qazmağa başlayır.
Çox keçmədən quyunun ağzını örtən böyük və dairəvi daş görünür. Quyunun qapağını qaldırarkən oranın hər cür zinət əşyası və qiymətli əşyalarla dolu olduğunu gorürlər. Əbdüməttəlib və oğlu Haris bir tərəfdən onları bir-bir quyudan çıxarır, digər tərəfdən isə quyunun altından gələn bir nəmişlik özünü hiss etdirirdi. Artıq vaxt tamamdı, çox keçməmiş Zəmzəm də ortaya çıxır.
Onlara heç kimə nəsib olmayan bir lütf ehsan edilmişdi. Əlbəttə, bu cür nemət onu verənə təşəkkür etməyi zəruri edirdi və işin bu yerində Əbdüməttəlib:
− Allahu Əkbər! Allahu Əkbər! − deyə təkbir gətirməyə başlayır.
Bu həyəcan qureyşlilərin də diqqətini cəlb etmişdi. Az sonra onun ətrafın¬da böyük bir halqa meydana gətirirlər.
− Bu, babamız İsmailin mirasıdır, bunda bizim də haqqımız var. Bizi də bunlara şərik eləməlisən, − deyir və quyudan çıxan qızıl-gümüşü onlarla bölüşdürməsini istə¬yir¬dilər. Əbdüməttəlib onlara: Xeyr, bunu edə bilmərəm. Çünki bu, ancaq mənə bəxş edilmiş xüsusi bir durumdur, − cavabını verir. Amma onlar israr edirlər.
− İnsaflı ol! Səninlə döyüşməli də olsaq, əl çəkəsi deyilik, − deyə onu təhdid edir¬dilər. Hətta aralarından Ədiyy ibn Nofəl irəli çıxaraq Əbdülmüttalibə:
− Bu necə ola bilər? Sən tək adamsan. Yanında oğlundan başqa heç kimin yoxdur. Hansı cəsarətlə bizə qarşı çıxır, istəklərimizi yerinə yetirmirsən? − deyir və tələblərinə boyun əyməsi üçün Abdulmuttalibə, sanki, meydan oxuyurdu.
Əbdüməttəlib Ədiyyin sözlərindən təsirlənmişdi. Güc və qüvvəni ancaq yanın¬dakı adamların sayı ilə ölçən Ədiyyə başa düşdüyü dillə cavab verməli idi. Buna görə də Əbdülmüttalib əllərini açır, üzünü səmaya tutaraq bunları söyləməyə başlayır:
− And içirəm ki, əgər Allah mənə on oğul verərsə, bunlardan birini Kəbənin ya¬nında qurban edəcəyəm! Bu, içdən gələn bir dua olduğu kimi, Beytullahın kölgəsində Allaha verilmiş söz idi.
Ancaq çəkişmə davam edirdi. Bu əsnada Əbdüməttəlib bir təklif irəli sürür:
− Gəlin, bu məsələ haqqında aramızda hökm verməsi üçün istədiyiniz adamı hakim təyin edək. Pis təklif deyildi. Çünki istədikləri adamı təklif edə biləcəkdilər. Tərəddüd etmədən:
− Sadoğullarının kahini, − deyirlər. Bu adam Şam əşrəfindən olmaqla sayılıb seçilən və mötəbər bir şəxs idi. Onsuz da Əbdüməttəlib üçün heç nə dəyişməyəcəkdi:
− Olar, − deyib başını aşağı saldı.
Bundan sonra yaxın qohumlarını da özü ilə götürən Əbdüməttəlib və ondan pay tələb edənlər hər qəbilədən bir nümayəndə ilə Şam tərəfə yola düşürlər. Yol uzun, şərait çətin idi. Yollarda əsas etibarilə səhra şərtləri hakim idi.
Qədərin bir təcəllisi olaraq, Hicazla Şamın arasında bir yerə çatanda Əbdüməttəli¬bin və yanındakıların suyu qurtarır. Səhrada suyun qurtarması ən böyük fəlakət, ölüm demək idi. Səbr edib bir müddət davam etdilər, amma ucsuz-bucaqsız səhra bitib-tükən¬mirdi. Çarəsiz qalıb aralarında mübahisə olsa da, yol yoldaşları olan məkkəli¬lər¬dən su istəyirlər. Amma onların su vermək niyyəti yox idi:
− Biz də səhradayıq və biz də sizin kimi susuz qalmaqdan qorxuruq, − deyirlər.
Artıq onların kömək etməyəcəyini başa düşmüşdülər. Bu dəfə Əbdüməttəlib yanındakı qohumlarına tərəf dönərək:
− Siz nə fikirləşirsiniz? − deyə soruşur.
− Biz sənə tabeyik. Sən nə desən, onu da edərik, − cavabını verirlər.
Belə vəziyyətdə iki yol qalırdı; ya dayanıb ölümü gözləməli, ya da ətrafa dağılışıb su axtarmalı idilər. Onlar ikinci variantı seçdilər. Su tapmaq məqsədi ilə axtarışa başladılar. Dəvəsinin yanına gələn Əbdüməttəlib ayağa qalxan dəvənin altından şirin su fışqırdığını görüncə Zəmzəmdə olduğu kimi həyəcanlanır:
− Allahu Əkbər! Allahu Əkbər! − deyə təkbir gətirməyə başlayır. Hamı dərhal onun başına toplaşır. Mənzərəni görənlər dəhşətə gəlmişdi. Susuzluğun başlıca təhlükə olduğu və insanların, heyvanların susuzluqdan tələf olma həddinə çatdığı bir yerdə, həm də belə qızmar səhranın ortasında, hətta torpağın üstünə qədər çıxan belə bir suyun varlığı, həqiqətən, təkbir gətirməyi zərurətə çevirən açıq-aşkar bir inayət idi.
Əvvəlcə Əbdüməttəlib qılıncı ilə suyun çıxdığı yeri genişləndirir, ardınca həm yoldaşları su içir, həm də heyvanları suvarırlar. Sonra da birgə gəldikləri və özləri susuz qalacaq deyə onlara su verməyən məkkəliləri dəvət edir:
− Gəlin, Allahın bizə bəxş etdiyi sudan siz də için və heyvanlarınızı da suvarın, − deyir.
Hamı bir-birinin üzünə baxır. Gözlərinə inana bilmirdilər. Bu, mümkün deyildi. Amma həqiqət idi. Əvvəlcə gəlib sudan doyunca içir, sonra heyvanlarını gətirib suva¬rırlar. Bu qədər aşkar bir lütf qarşısında utanmışdılar: su vermədikləri Əbdüməttəlib əlindəki suyunu onlarla bölüşürdü. Vicdan əzabı çəkdikləri hallarından hiss olunurdu. Çox keçmədən Əbdüməttəlibə yaxınlaşıb belə deyirlər:
− Ey Əbdüməttəlib, Allaha and olsun ki, hökm bizim əleyhimizə nəticələndi. Vallah, Zəmzəm məsələsində səninlə əsla çəkişməyəcək, haqq tələb etməyəcəyik. Şüb¬həsiz ki, sənə Zəmzəmi bəxş edən də − bu səhrada suyu lütf edən Allahdır. Məsələ artıq xoşluqla həll edilmiş, hakimin yanına getməyə də ehtiyac qalma-mışdı. Bir müddət isti¬rahət edib Məkkəyə qayıdırlar.
Uzun müddət rəyasət (rəhbərlik, rəislik) vəzifəsini layiqincə yerinə yetirən Əbdüməttəlibin bu illərdə on oğlu dünyaya gəlmişdi. On oğlunun da sağlam boya-başa çatdığını və ona dayaq olacaq yaşa gəldiyini görüb Zəmzəmi tapanda dediyi nəziri xatırlayır, sözünü yerinə yetirmək üçün onlardan birini qurban vermək istəyir. Çünki Allaha səmimi qəlbdən dua etmiş və istəyinə cavab verildiyi təqdirdə oğlanlarından birini Kəbədə qurban edəcəyini nəzir demişdi.
Əvvəlcə oğlanları Haris, Zübeyr, Hacəl, Dirar, Muqavvim, Əbdülüzza (Əbu Ləhəb), Abbas, Həmzə, Əbu Talib və Abdullahı öz hüzuruna toplayıb məsələni onlarla müzakirə edir. Nəzir ataları tərəfindən deyilmişdi, etiraz etmək olmazdı, onlar da qəbul etdiklərini bildirdilər. Ancaq qurbanın hansı yolla müəyyənləşdiriləcəyi hələ məlum deyildi. İşin bu yerində Əbdüməttəlib hər birinin bir ox götürməsini və üstünə adını yazıb ona verməsini tələb edir. Atalarının bu istəyi də dərhal yerinə yetirilir. Sonra oxları da götürüb Kəbədəki Hübəl bütünün yanına girən Əbdüməttəlib oxlardan birini çəkir. Həyəcanla oxun üstündəki ada baxır: “Abdullah” yazılmışdı. Abdullah onun ən çox sevdiyi sonbeşiyi idi. Onun yerinə yüz dəvə qurban verərək nəzirini yerinə yetirdi.
Quyunun yeri aşkarlanandan sonra siqayə və rifadə vəzifələrinə Zəmzəm quyu¬suna nəzarət də əlavə olundu. Bu isə Əbdüməttəlibin nüfuzunu daha da artırdı.
Zəmzəm quyusu tarix boyu Kəbəni ziyarət edənlərin su ehtiyacını qarşılamışdır. Zəmzəm suyu sadəcə susuzluğu yox, eyni zamanda aclığı da ortadan qaldırırdı. Rəsu¬lul¬lahın (s) baxıcısı Ümmü Eymən Onun səhərlər zəmzəm suyu içdiyini, bəzən isə bütün gün boyu yemək yemədiyini deyir.
Əbdülmüttəlibin dövründən etibarən zəmzəm xurma və kişmişlə bərabər içilirdi. Əbdülmüttəlib dəvələrini sağar, südlərini balla qarışdırıb zəmzəmlə bərabər hacılara paylayardı.

İstinad:Şahlar Şərifov]]>
Zəmzəm quyusu Məkkədəki Məscidi-haramdakı Həcərül-əsvədin qarşısında Kəbəyə 19 metr uzaqlıqda yerləşir.
Hz.İsmayılın anası Hz.Həcər xeyli su axtarandan sonra övladının qoyduğu yerdən suyun fışqırdığını görmüş və “yavaş-yavaş, dayan-dayan!” demiş, sonra da ətrafa yayılmasın deyə həmin yerin kənarlarına qum tökməyə başlamışdır. Deyilənə görə, bu hadisə suya zəmzəm adının verilmə səbəbidir.
Hz.İsmayılın adı ilə məşhurlaşan quyu Məkkə üçün əhəmiyyətinə görə, fiziki və kimyəvi tərkibinə uyğun olaraq təqribən altmışa yaxın adla adlandırılmışdır. Quranda Zəmzəm kəlməsinə rast gəlinmir. Amma hədislərdə Zəmzəm kəlməsinə tez-tez rast gəlmək mümkündür.
Rəvayət olunur ki, Hz.İbrahim oğlu İsmayıl və yoldaşı Hz.Həcəri az miqdarda su və ərzaqla Məkkə vadisində qoyub gedir. Övladının susuzluqdan ölməsindən qorxan Hz. Həcər Səfa və Mərvə təpələri arasında su axtarmağa başlayır. Yeddi dəfə həmin təpələr arasında gedib-gəlir. Yeddinci yürüşdə Mərvə təpəsinə yaxınlaşarkən oğlunu qoyduğu yerdə bir səs eşidir. Hz.Cəbrayıl tərəfindən qazılan torpaqdan suyun fışqırdığını anlayır. Yerdən çıxan su ilə İsmayılın oynadığını görür və suyun qabağını kəsərək gölməçə formasına salmağa çalışır. Quraq Məkkə vadisində özlərinə suyun verildiyini görən Hz.Həcər Allaha şükür etmiş və qabını su ilə dolduraraq eyni zamanda suyun axışına mane olmağa çalışmışdır.
Hz.Cəbrayılın zəmzəm suyundan içən və körpəsini əmizdirən Hz.Həcərə “Bu suyun yox olacağından, quruyub itəcəyindən qorxma. Bura Allahın evidir. Allah dostlarını qoruyar. Su da Allahın qonaqlarının içəcəyi sudur.” dediyi bildirilir. Bundan əlavə bildirilir ki, Zəmzəm İsmayılın bir neçə dəfə topuqlarını yerə vurmasından sonra çıxmağa başlamışdır.
Zəmzəm tək gözdən qaynayan bulaq idi. Hz.İbrahim tərəfindən quyu halına salınmış və bundan sonra Hz.Həcər və oğlu həmin quyu ətrafında məskunlaşmağa başlamışdır. Zəmzəm quyusu ilə Məkkə ərazisində həyat canlanmağa başladı ki, bu da Yəmən-Suriya yolunda səyahət edənlərin diqqətini ora çəkdi. Əslən Yəməndə məskunlaşan Cürhüm qəbiləsinə məxsus karvan səyahət əsnasında Məkkə yaxınlığında dayanarkən uzaqda quşların uçuşduğunu gördülər. Və həmin yerdə su olduğu qənaətinə gələrək iki nəfəri ora baxmaq üçün göndərdilər. Beləliklə orda suyun olduğunu öyrəndikdən sonra Məkkədə yaşamağa qərar verdilər. Bunun üçün Hz.Həcərə müraciət etdilər. Hz.Həcər də zəmzəmdən istifadə etmək və onu özününküləşdirməmək şərtilə onların Məkkədə məskunlaşmasına razı oldu.
Məkkədə insanların məskunlaşma səbəbi olan Zəmzəm quyusu Hz.İbrahim və oğlu Hz.İsmayıl tərəfindən təməlləri atılan Kəbə ilə birlikdə Məscidi-haramın müqəddəs sayılan məkanlarından biri oldu. Sonralar həcc və ümrə üçün Məkkəyə gələnlər bu sudan çox faydalandı.
Məkkədə çoxalan Cürhüm qəbiləsi tədricən Hz.İbrahim və Hz.İsmayılın sünnə¬sini tərk edərək Allahın evinə qarşı hörmətsizliyə, ora gələnlərlə pis rəftar etməyə başladılar. Buna görə də bir müddət zəmzəm quyusunun suyu çəkildi.
Cürhüm qəbiləsi bölgəyə gələn Xuzəa və onları dəstəkləyən Kinanəoğulları ilə mübarizədə məğlub oldular. Buna görə də Həcərül-əsvədi yerindən götürərək başqa yerə basdırdılar. Sonra da içinə qiymətli əşyalar atılan zəmzəm quyusunun da üstünü örtdülər və yerini tanınmaz hala gətirərək Yəmən tərəfə köç etdilər. Əsrlərlə üzərindən sel suları keçən quyunun ağzı tamamilə bağlandı.
Sonralar Zəmzəm quyusu Hz.Peyğəmbərin (s) babası Əbdüməttəlib tərəfindən yenidən aşkarlandı. Kəbənin kölgəsində və Hicr adlandırılan yerdə yatarkən gördüyü yuxu Əbdüməttəlib üçün bir başlanğıc idi. Bir nəfər ona səslənir:
− Ayağa qalx! Zəmzəmi qaz, − deyirdi.
Əbdülmüttəlib ondan soruşur:
− Zəmzəm nədir?
Cavabında ona deyilir:
− Zəmzəm heç vaxt kəsilməyəcək və dərinliyinə varılmayacaq, sonsuz dərinliyə malik bir sudur. Onunla hacılarrın su ehtiyacını ödəyərsən. O, Kəbədə qurban qanla¬rı¬nın töküldüyü yerlə digər tullantıların atıldığı yerin arasındadır. Alaca qanadlı bir qarğa gəlib dimdiyi ilə həmin yeri işarə edəcək. Həmçinin orada bir qarışqa yuvası da var.
Bütün bunlar Əbdüməttəlibi dərin düşüncələrə sövq etmişdi. Belə ki, Zəmzəmin varlığından xəbərdar idi, çünki cürhümlülər düşmən istilasından qaçarkən əllərindəki bütün qiymətli əşyaları bura atmış və üstünü örtüb getmişdilər. Ancaq onun yerini bilən kimsə qalmamışdı və buna görə də bu, bir əfsanəyə çevrilmişdi. Amma indi həmin yer dəqiqliklə təsvir edilir, ona heç vaxt kəsilməyəcək və dibinə enilməsi mümkün olma¬yacaq bir suyu çıxarmaq əmr edilirdi.
Əbdüməttəlib əlamətləri verilən yerə gəlir. Deyildiyi kimi, bir alaca qarğa bir məkana enib-qalxır, dimdiyi ilə də, sanki, bu yerə işarə edirdi. Əbdüməttəlib bir az yaxınlaşınca qarışqa yuvasını da görür. Daha şübhəsi qalmamışdı. Ertəsi gün oğlu Harisi də özü ilə götürüb həmin yerə gəlir və Zəmzəmi qazmağa başlayır.
Çox keçmədən quyunun ağzını örtən böyük və dairəvi daş görünür. Quyunun qapağını qaldırarkən oranın hər cür zinət əşyası və qiymətli əşyalarla dolu olduğunu gorürlər. Əbdüməttəlib və oğlu Haris bir tərəfdən onları bir-bir quyudan çıxarır, digər tərəfdən isə quyunun altından gələn bir nəmişlik özünü hiss etdirirdi. Artıq vaxt tamamdı, çox keçməmiş Zəmzəm də ortaya çıxır.
Onlara heç kimə nəsib olmayan bir lütf ehsan edilmişdi. Əlbəttə, bu cür nemət onu verənə təşəkkür etməyi zəruri edirdi və işin bu yerində Əbdüməttəlib:
− Allahu Əkbər! Allahu Əkbər! − deyə təkbir gətirməyə başlayır.
Bu həyəcan qureyşlilərin də diqqətini cəlb etmişdi. Az sonra onun ətrafın¬da böyük bir halqa meydana gətirirlər.
− Bu, babamız İsmailin mirasıdır, bunda bizim də haqqımız var. Bizi də bunlara şərik eləməlisən, − deyir və quyudan çıxan qızıl-gümüşü onlarla bölüşdürməsini istə¬yir¬dilər. Əbdüməttəlib onlara: Xeyr, bunu edə bilmərəm. Çünki bu, ancaq mənə bəxş edilmiş xüsusi bir durumdur, − cavabını verir. Amma onlar israr edirlər.
− İnsaflı ol! Səninlə döyüşməli də olsaq, əl çəkəsi deyilik, − deyə onu təhdid edir¬dilər. Hətta aralarından Ədiyy ibn Nofəl irəli çıxaraq Əbdülmüttalibə:
− Bu necə ola bilər? Sən tək adamsan. Yanında oğlundan başqa heç kimin yoxdur. Hansı cəsarətlə bizə qarşı çıxır, istəklərimizi yerinə yetirmirsən? − deyir və tələblərinə boyun əyməsi üçün Abdulmuttalibə, sanki, meydan oxuyurdu.
Əbdüməttəlib Ədiyyin sözlərindən təsirlənmişdi. Güc və qüvvəni ancaq yanın¬dakı adamların sayı ilə ölçən Ədiyyə başa düşdüyü dillə cavab verməli idi. Buna görə də Əbdülmüttalib əllərini açır, üzünü səmaya tutaraq bunları söyləməyə başlayır:
− And içirəm ki, əgər Allah mənə on oğul verərsə, bunlardan birini Kəbənin ya¬nında qurban edəcəyəm! Bu, içdən gələn bir dua olduğu kimi, Beytullahın kölgəsində Allaha verilmiş söz idi.
Ancaq çəkişmə davam edirdi. Bu əsnada Əbdüməttəlib bir təklif irəli sürür:
− Gəlin, bu məsələ haqqında aramızda hökm verməsi üçün istədiyiniz adamı hakim təyin edək. Pis təklif deyildi. Çünki istədikləri adamı təklif edə biləcəkdilər. Tərəddüd etmədən:
− Sadoğullarının kahini, − deyirlər. Bu adam Şam əşrəfindən olmaqla sayılıb seçilən və mötəbər bir şəxs idi. Onsuz da Əbdüməttəlib üçün heç nə dəyişməyəcəkdi:
− Olar, − deyib başını aşağı saldı.
Bundan sonra yaxın qohumlarını da özü ilə götürən Əbdüməttəlib və ondan pay tələb edənlər hər qəbilədən bir nümayəndə ilə Şam tərəfə yola düşürlər. Yol uzun, şərait çətin idi. Yollarda əsas etibarilə səhra şərtləri hakim idi.
Qədərin bir təcəllisi olaraq, Hicazla Şamın arasında bir yerə çatanda Əbdüməttəli¬bin və yanındakıların suyu qurtarır. Səhrada suyun qurtarması ən böyük fəlakət, ölüm demək idi. Səbr edib bir müddət davam etdilər, amma ucsuz-bucaqsız səhra bitib-tükən¬mirdi. Çarəsiz qalıb aralarında mübahisə olsa da, yol yoldaşları olan məkkəli¬lər¬dən su istəyirlər. Amma onların su vermək niyyəti yox idi:
− Biz də səhradayıq və biz də sizin kimi susuz qalmaqdan qorxuruq, − deyirlər.
Artıq onların kömək etməyəcəyini başa düşmüşdülər. Bu dəfə Əbdüməttəlib yanındakı qohumlarına tərəf dönərək:
− Siz nə fikirləşirsiniz? − deyə soruşur.
− Biz sənə tabeyik. Sən nə desən, onu da edərik, − cavabını verirlər.
Belə vəziyyətdə iki yol qalırdı; ya dayanıb ölümü gözləməli, ya da ətrafa dağılışıb su axtarmalı idilər. Onlar ikinci variantı seçdilər. Su tapmaq məqsədi ilə axtarışa başladılar. Dəvəsinin yanına gələn Əbdüməttəlib ayağa qalxan dəvənin altından şirin su fışqırdığını görüncə Zəmzəmdə olduğu kimi həyəcanlanır:
− Allahu Əkbər! Allahu Əkbər! − deyə təkbir gətirməyə başlayır. Hamı dərhal onun başına toplaşır. Mənzərəni görənlər dəhşətə gəlmişdi. Susuzluğun başlıca təhlükə olduğu və insanların, heyvanların susuzluqdan tələf olma həddinə çatdığı bir yerdə, həm də belə qızmar səhranın ortasında, hətta torpağın üstünə qədər çıxan belə bir suyun varlığı, həqiqətən, təkbir gətirməyi zərurətə çevirən açıq-aşkar bir inayət idi.
Əvvəlcə Əbdüməttəlib qılıncı ilə suyun çıxdığı yeri genişləndirir, ardınca həm yoldaşları su içir, həm də heyvanları suvarırlar. Sonra da birgə gəldikləri və özləri susuz qalacaq deyə onlara su verməyən məkkəliləri dəvət edir:
− Gəlin, Allahın bizə bəxş etdiyi sudan siz də için və heyvanlarınızı da suvarın, − deyir.
Hamı bir-birinin üzünə baxır. Gözlərinə inana bilmirdilər. Bu, mümkün deyildi. Amma həqiqət idi. Əvvəlcə gəlib sudan doyunca içir, sonra heyvanlarını gətirib suva¬rırlar. Bu qədər aşkar bir lütf qarşısında utanmışdılar: su vermədikləri Əbdüməttəlib əlindəki suyunu onlarla bölüşürdü. Vicdan əzabı çəkdikləri hallarından hiss olunurdu. Çox keçmədən Əbdüməttəlibə yaxınlaşıb belə deyirlər:
− Ey Əbdüməttəlib, Allaha and olsun ki, hökm bizim əleyhimizə nəticələndi. Vallah, Zəmzəm məsələsində səninlə əsla çəkişməyəcək, haqq tələb etməyəcəyik. Şüb¬həsiz ki, sənə Zəmzəmi bəxş edən də − bu səhrada suyu lütf edən Allahdır. Məsələ artıq xoşluqla həll edilmiş, hakimin yanına getməyə də ehtiyac qalma-mışdı. Bir müddət isti¬rahət edib Məkkəyə qayıdırlar.
Uzun müddət rəyasət (rəhbərlik, rəislik) vəzifəsini layiqincə yerinə yetirən Əbdüməttəlibin bu illərdə on oğlu dünyaya gəlmişdi. On oğlunun da sağlam boya-başa çatdığını və ona dayaq olacaq yaşa gəldiyini görüb Zəmzəmi tapanda dediyi nəziri xatırlayır, sözünü yerinə yetirmək üçün onlardan birini qurban vermək istəyir. Çünki Allaha səmimi qəlbdən dua etmiş və istəyinə cavab verildiyi təqdirdə oğlanlarından birini Kəbədə qurban edəcəyini nəzir demişdi.
Əvvəlcə oğlanları Haris, Zübeyr, Hacəl, Dirar, Muqavvim, Əbdülüzza (Əbu Ləhəb), Abbas, Həmzə, Əbu Talib və Abdullahı öz hüzuruna toplayıb məsələni onlarla müzakirə edir. Nəzir ataları tərəfindən deyilmişdi, etiraz etmək olmazdı, onlar da qəbul etdiklərini bildirdilər. Ancaq qurbanın hansı yolla müəyyənləşdiriləcəyi hələ məlum deyildi. İşin bu yerində Əbdüməttəlib hər birinin bir ox götürməsini və üstünə adını yazıb ona verməsini tələb edir. Atalarının bu istəyi də dərhal yerinə yetirilir. Sonra oxları da götürüb Kəbədəki Hübəl bütünün yanına girən Əbdüməttəlib oxlardan birini çəkir. Həyəcanla oxun üstündəki ada baxır: “Abdullah” yazılmışdı. Abdullah onun ən çox sevdiyi sonbeşiyi idi. Onun yerinə yüz dəvə qurban verərək nəzirini yerinə yetirdi.
Quyunun yeri aşkarlanandan sonra siqayə və rifadə vəzifələrinə Zəmzəm quyu¬suna nəzarət də əlavə olundu. Bu isə Əbdüməttəlibin nüfuzunu daha da artırdı.
Zəmzəm quyusu tarix boyu Kəbəni ziyarət edənlərin su ehtiyacını qarşılamışdır. Zəmzəm suyu sadəcə susuzluğu yox, eyni zamanda aclığı da ortadan qaldırırdı. Rəsu¬lul¬lahın (s) baxıcısı Ümmü Eymən Onun səhərlər zəmzəm suyu içdiyini, bəzən isə bütün gün boyu yemək yemədiyini deyir.
Əbdülmüttəlibin dövründən etibarən zəmzəm xurma və kişmişlə bərabər içilirdi. Əbdülmüttəlib dəvələrini sağar, südlərini balla qarışdırıb zəmzəmlə bərabər hacılara paylayardı.

İstinad:Şahlar Şərifov ]]>
Zəmzəm quyusu Məkkədəki Məscidi-haramdakı Həcərül-əsvədin qarşısında Kəbəyə 19 metr uzaqlıqda yerləşir.
Hz.İsmayılın anası Hz.Həcər xeyli su axtarandan sonra övladının qoyduğu yerdən suyun fışqırdığını görmüş və “yavaş-yavaş, dayan-dayan!” demiş, sonra da ətrafa yayılmasın deyə həmin yerin kənarlarına qum tökməyə başlamışdır. Deyilənə görə, bu hadisə suya zəmzəm adının verilmə səbəbidir.
Hz.İsmayılın adı ilə məşhurlaşan quyu Məkkə üçün əhəmiyyətinə görə, fiziki və kimyəvi tərkibinə uyğun olaraq təqribən altmışa yaxın adla adlandırılmışdır. Quranda Zəmzəm kəlməsinə rast gəlinmir. Amma hədislərdə Zəmzəm kəlməsinə tez-tez rast gəlmək mümkündür.
Rəvayət olunur ki, Hz.İbrahim oğlu İsmayıl və yoldaşı Hz.Həcəri az miqdarda su və ərzaqla Məkkə vadisində qoyub gedir. Övladının susuzluqdan ölməsindən qorxan Hz. Həcər Səfa və Mərvə təpələri arasında su axtarmağa başlayır. Yeddi dəfə həmin təpələr arasında gedib-gəlir. Yeddinci yürüşdə Mərvə təpəsinə yaxınlaşarkən oğlunu qoyduğu yerdə bir səs eşidir. Hz.Cəbrayıl tərəfindən qazılan torpaqdan suyun fışqırdığını anlayır. Yerdən çıxan su ilə İsmayılın oynadığını görür və suyun qabağını kəsərək gölməçə formasına salmağa çalışır. Quraq Məkkə vadisində özlərinə suyun verildiyini görən Hz.Həcər Allaha şükür etmiş və qabını su ilə dolduraraq eyni zamanda suyun axışına mane olmağa çalışmışdır.
Hz.Cəbrayılın zəmzəm suyundan içən və körpəsini əmizdirən Hz.Həcərə “Bu suyun yox olacağından, quruyub itəcəyindən qorxma. Bura Allahın evidir. Allah dostlarını qoruyar. Su da Allahın qonaqlarının içəcəyi sudur.” dediyi bildirilir. Bundan əlavə bildirilir ki, Zəmzəm İsmayılın bir neçə dəfə topuqlarını yerə vurmasından sonra çıxmağa başlamışdır.
Zəmzəm tək gözdən qaynayan bulaq idi. Hz.İbrahim tərəfindən quyu halına salınmış və bundan sonra Hz.Həcər və oğlu həmin quyu ətrafında məskunlaşmağa başlamışdır. Zəmzəm quyusu ilə Məkkə ərazisində həyat canlanmağa başladı ki, bu da Yəmən-Suriya yolunda səyahət edənlərin diqqətini ora çəkdi. Əslən Yəməndə məskunlaşan Cürhüm qəbiləsinə məxsus karvan səyahət əsnasında Məkkə yaxınlığında dayanarkən uzaqda quşların uçuşduğunu gördülər. Və həmin yerdə su olduğu qənaətinə gələrək iki nəfəri ora baxmaq üçün göndərdilər. Beləliklə orda suyun olduğunu öyrəndikdən sonra Məkkədə yaşamağa qərar verdilər. Bunun üçün Hz.Həcərə müraciət etdilər. Hz.Həcər də zəmzəmdən istifadə etmək və onu özününküləşdirməmək şərtilə onların Məkkədə məskunlaşmasına razı oldu.
Məkkədə insanların məskunlaşma səbəbi olan Zəmzəm quyusu Hz.İbrahim və oğlu Hz.İsmayıl tərəfindən təməlləri atılan Kəbə ilə birlikdə Məscidi-haramın müqəddəs sayılan məkanlarından biri oldu. Sonralar həcc və ümrə üçün Məkkəyə gələnlər bu sudan çox faydalandı.
Məkkədə çoxalan Cürhüm qəbiləsi tədricən Hz.İbrahim və Hz.İsmayılın sünnə¬sini tərk edərək Allahın evinə qarşı hörmətsizliyə, ora gələnlərlə pis rəftar etməyə başladılar. Buna görə də bir müddət zəmzəm quyusunun suyu çəkildi.
Cürhüm qəbiləsi bölgəyə gələn Xuzəa və onları dəstəkləyən Kinanəoğulları ilə mübarizədə məğlub oldular. Buna görə də Həcərül-əsvədi yerindən götürərək başqa yerə basdırdılar. Sonra da içinə qiymətli əşyalar atılan zəmzəm quyusunun da üstünü örtdülər və yerini tanınmaz hala gətirərək Yəmən tərəfə köç etdilər. Əsrlərlə üzərindən sel suları keçən quyunun ağzı tamamilə bağlandı.
Sonralar Zəmzəm quyusu Hz.Peyğəmbərin (s) babası Əbdüməttəlib tərəfindən yenidən aşkarlandı. Kəbənin kölgəsində və Hicr adlandırılan yerdə yatarkən gördüyü yuxu Əbdüməttəlib üçün bir başlanğıc idi. Bir nəfər ona səslənir:
− Ayağa qalx! Zəmzəmi qaz, − deyirdi.
Əbdülmüttəlib ondan soruşur:
− Zəmzəm nədir?
Cavabında ona deyilir:
− Zəmzəm heç vaxt kəsilməyəcək və dərinliyinə varılmayacaq, sonsuz dərinliyə malik bir sudur. Onunla hacılarrın su ehtiyacını ödəyərsən. O, Kəbədə qurban qanla¬rı¬nın töküldüyü yerlə digər tullantıların atıldığı yerin arasındadır. Alaca qanadlı bir qarğa gəlib dimdiyi ilə həmin yeri işarə edəcək. Həmçinin orada bir qarışqa yuvası da var.
Bütün bunlar Əbdüməttəlibi dərin düşüncələrə sövq etmişdi. Belə ki, Zəmzəmin varlığından xəbərdar idi, çünki cürhümlülər düşmən istilasından qaçarkən əllərindəki bütün qiymətli əşyaları bura atmış və üstünü örtüb getmişdilər. Ancaq onun yerini bilən kimsə qalmamışdı və buna görə də bu, bir əfsanəyə çevrilmişdi. Amma indi həmin yer dəqiqliklə təsvir edilir, ona heç vaxt kəsilməyəcək və dibinə enilməsi mümkün olma¬yacaq bir suyu çıxarmaq əmr edilirdi.
Əbdüməttəlib əlamətləri verilən yerə gəlir. Deyildiyi kimi, bir alaca qarğa bir məkana enib-qalxır, dimdiyi ilə də, sanki, bu yerə işarə edirdi. Əbdüməttəlib bir az yaxınlaşınca qarışqa yuvasını da görür. Daha şübhəsi qalmamışdı. Ertəsi gün oğlu Harisi də özü ilə götürüb həmin yerə gəlir və Zəmzəmi qazmağa başlayır.
Çox keçmədən quyunun ağzını örtən böyük və dairəvi daş görünür. Quyunun qapağını qaldırarkən oranın hər cür zinət əşyası və qiymətli əşyalarla dolu olduğunu gorürlər. Əbdüməttəlib və oğlu Haris bir tərəfdən onları bir-bir quyudan çıxarır, digər tərəfdən isə quyunun altından gələn bir nəmişlik özünü hiss etdirirdi. Artıq vaxt tamamdı, çox keçməmiş Zəmzəm də ortaya çıxır.
Onlara heç kimə nəsib olmayan bir lütf ehsan edilmişdi. Əlbəttə, bu cür nemət onu verənə təşəkkür etməyi zəruri edirdi və işin bu yerində Əbdüməttəlib:
− Allahu Əkbər! Allahu Əkbər! − deyə təkbir gətirməyə başlayır.
Bu həyəcan qureyşlilərin də diqqətini cəlb etmişdi. Az sonra onun ətrafın¬da böyük bir halqa meydana gətirirlər.
− Bu, babamız İsmailin mirasıdır, bunda bizim də haqqımız var. Bizi də bunlara şərik eləməlisən, − deyir və quyudan çıxan qızıl-gümüşü onlarla bölüşdürməsini istə¬yir¬dilər. Əbdüməttəlib onlara: Xeyr, bunu edə bilmərəm. Çünki bu, ancaq mənə bəxş edilmiş xüsusi bir durumdur, − cavabını verir. Amma onlar israr edirlər.
− İnsaflı ol! Səninlə döyüşməli də olsaq, əl çəkəsi deyilik, − deyə onu təhdid edir¬dilər. Hətta aralarından Ədiyy ibn Nofəl irəli çıxaraq Əbdülmüttalibə:
− Bu necə ola bilər? Sən tək adamsan. Yanında oğlundan başqa heç kimin yoxdur. Hansı cəsarətlə bizə qarşı çıxır, istəklərimizi yerinə yetirmirsən? − deyir və tələblərinə boyun əyməsi üçün Abdulmuttalibə, sanki, meydan oxuyurdu.
Əbdüməttəlib Ədiyyin sözlərindən təsirlənmişdi. Güc və qüvvəni ancaq yanın¬dakı adamların sayı ilə ölçən Ədiyyə başa düşdüyü dillə cavab verməli idi. Buna görə də Əbdülmüttalib əllərini açır, üzünü səmaya tutaraq bunları söyləməyə başlayır:
− And içirəm ki, əgər Allah mənə on oğul verərsə, bunlardan birini Kəbənin ya¬nında qurban edəcəyəm! Bu, içdən gələn bir dua olduğu kimi, Beytullahın kölgəsində Allaha verilmiş söz idi.
Ancaq çəkişmə davam edirdi. Bu əsnada Əbdüməttəlib bir təklif irəli sürür:
− Gəlin, bu məsələ haqqında aramızda hökm verməsi üçün istədiyiniz adamı hakim təyin edək. Pis təklif deyildi. Çünki istədikləri adamı təklif edə biləcəkdilər. Tərəddüd etmədən:
− Sadoğullarının kahini, − deyirlər. Bu adam Şam əşrəfindən olmaqla sayılıb seçilən və mötəbər bir şəxs idi. Onsuz da Əbdüməttəlib üçün heç nə dəyişməyəcəkdi:
− Olar, − deyib başını aşağı saldı.
Bundan sonra yaxın qohumlarını da özü ilə götürən Əbdüməttəlib və ondan pay tələb edənlər hər qəbilədən bir nümayəndə ilə Şam tərəfə yola düşürlər. Yol uzun, şərait çətin idi. Yollarda əsas etibarilə səhra şərtləri hakim idi.
Qədərin bir təcəllisi olaraq, Hicazla Şamın arasında bir yerə çatanda Əbdüməttəli¬bin və yanındakıların suyu qurtarır. Səhrada suyun qurtarması ən böyük fəlakət, ölüm demək idi. Səbr edib bir müddət davam etdilər, amma ucsuz-bucaqsız səhra bitib-tükən¬mirdi. Çarəsiz qalıb aralarında mübahisə olsa da, yol yoldaşları olan məkkəli¬lər¬dən su istəyirlər. Amma onların su vermək niyyəti yox idi:
− Biz də səhradayıq və biz də sizin kimi susuz qalmaqdan qorxuruq, − deyirlər.
Artıq onların kömək etməyəcəyini başa düşmüşdülər. Bu dəfə Əbdüməttəlib yanındakı qohumlarına tərəf dönərək:
− Siz nə fikirləşirsiniz? − deyə soruşur.
− Biz sənə tabeyik. Sən nə desən, onu da edərik, − cavabını verirlər.
Belə vəziyyətdə iki yol qalırdı; ya dayanıb ölümü gözləməli, ya da ətrafa dağılışıb su axtarmalı idilər. Onlar ikinci variantı seçdilər. Su tapmaq məqsədi ilə axtarışa başladılar. Dəvəsinin yanına gələn Əbdüməttəlib ayağa qalxan dəvənin altından şirin su fışqırdığını görüncə Zəmzəmdə olduğu kimi həyəcanlanır:
− Allahu Əkbər! Allahu Əkbər! − deyə təkbir gətirməyə başlayır. Hamı dərhal onun başına toplaşır. Mənzərəni görənlər dəhşətə gəlmişdi. Susuzluğun başlıca təhlükə olduğu və insanların, heyvanların susuzluqdan tələf olma həddinə çatdığı bir yerdə, həm də belə qızmar səhranın ortasında, hətta torpağın üstünə qədər çıxan belə bir suyun varlığı, həqiqətən, təkbir gətirməyi zərurətə çevirən açıq-aşkar bir inayət idi.
Əvvəlcə Əbdüməttəlib qılıncı ilə suyun çıxdığı yeri genişləndirir, ardınca həm yoldaşları su içir, həm də heyvanları suvarırlar. Sonra da birgə gəldikləri və özləri susuz qalacaq deyə onlara su verməyən məkkəliləri dəvət edir:
− Gəlin, Allahın bizə bəxş etdiyi sudan siz də için və heyvanlarınızı da suvarın, − deyir.
Hamı bir-birinin üzünə baxır. Gözlərinə inana bilmirdilər. Bu, mümkün deyildi. Amma həqiqət idi. Əvvəlcə gəlib sudan doyunca içir, sonra heyvanlarını gətirib suva¬rırlar. Bu qədər aşkar bir lütf qarşısında utanmışdılar: su vermədikləri Əbdüməttəlib əlindəki suyunu onlarla bölüşürdü. Vicdan əzabı çəkdikləri hallarından hiss olunurdu. Çox keçmədən Əbdüməttəlibə yaxınlaşıb belə deyirlər:
− Ey Əbdüməttəlib, Allaha and olsun ki, hökm bizim əleyhimizə nəticələndi. Vallah, Zəmzəm məsələsində səninlə əsla çəkişməyəcək, haqq tələb etməyəcəyik. Şüb¬həsiz ki, sənə Zəmzəmi bəxş edən də − bu səhrada suyu lütf edən Allahdır. Məsələ artıq xoşluqla həll edilmiş, hakimin yanına getməyə də ehtiyac qalma-mışdı. Bir müddət isti¬rahət edib Məkkəyə qayıdırlar.
Uzun müddət rəyasət (rəhbərlik, rəislik) vəzifəsini layiqincə yerinə yetirən Əbdüməttəlibin bu illərdə on oğlu dünyaya gəlmişdi. On oğlunun da sağlam boya-başa çatdığını və ona dayaq olacaq yaşa gəldiyini görüb Zəmzəmi tapanda dediyi nəziri xatırlayır, sözünü yerinə yetirmək üçün onlardan birini qurban vermək istəyir. Çünki Allaha səmimi qəlbdən dua etmiş və istəyinə cavab verildiyi təqdirdə oğlanlarından birini Kəbədə qurban edəcəyini nəzir demişdi.
Əvvəlcə oğlanları Haris, Zübeyr, Hacəl, Dirar, Muqavvim, Əbdülüzza (Əbu Ləhəb), Abbas, Həmzə, Əbu Talib və Abdullahı öz hüzuruna toplayıb məsələni onlarla müzakirə edir. Nəzir ataları tərəfindən deyilmişdi, etiraz etmək olmazdı, onlar da qəbul etdiklərini bildirdilər. Ancaq qurbanın hansı yolla müəyyənləşdiriləcəyi hələ məlum deyildi. İşin bu yerində Əbdüməttəlib hər birinin bir ox götürməsini və üstünə adını yazıb ona verməsini tələb edir. Atalarının bu istəyi də dərhal yerinə yetirilir. Sonra oxları da götürüb Kəbədəki Hübəl bütünün yanına girən Əbdüməttəlib oxlardan birini çəkir. Həyəcanla oxun üstündəki ada baxır: “Abdullah” yazılmışdı. Abdullah onun ən çox sevdiyi sonbeşiyi idi. Onun yerinə yüz dəvə qurban verərək nəzirini yerinə yetirdi.
Quyunun yeri aşkarlanandan sonra siqayə və rifadə vəzifələrinə Zəmzəm quyu¬suna nəzarət də əlavə olundu. Bu isə Əbdüməttəlibin nüfuzunu daha da artırdı.
Zəmzəm quyusu tarix boyu Kəbəni ziyarət edənlərin su ehtiyacını qarşılamışdır. Zəmzəm suyu sadəcə susuzluğu yox, eyni zamanda aclığı da ortadan qaldırırdı. Rəsu¬lul¬lahın (s) baxıcısı Ümmü Eymən Onun səhərlər zəmzəm suyu içdiyini, bəzən isə bütün gün boyu yemək yemədiyini deyir.
Əbdülmüttəlibin dövründən etibarən zəmzəm xurma və kişmişlə bərabər içilirdi. Əbdülmüttəlib dəvələrini sağar, südlərini balla qarışdırıb zəmzəmlə bərabər hacılara paylayardı.

İstinad:Şahlar Şərifov ]]> Təbuq qəzvəsi (müharibəsi) https://imameli.az/diger/tarix/947-tebuq-qezvesi-muharibesi.html https://imameli.az/diger/tarix/947-tebuq-qezvesi-muharibesi.html movlan Sun, 13 Feb 2022 12:06:19 +0400
Təbuq Suriya sərhədi ilə Hicr və Şam arasında yerləşən bir bulağın adıdır.
Şamdan gələn bir nəfər Hz.Peyğəmbərə (s) xəbər verdi ki, Bizans ordusu böyük bir ordu ilə Mədinəyə hücum edib islamiyyəti yox etmək istəyir. Həmin
ordu hal-hazırda Mədinə yaxınlığında olan Bəlqa məntəqəsinə çatmışdır. Bu
orduda Ləxim, Amilə, Qəssan və Cəzzam qəbilələri də iştirak edirdilər.(65)
Bundan xəbər tutan Hz.Peyğəmbər (s) dərhal göstəriş verir ki, Bizansa qarşı döyüşmək üçün ordu toplansın. Həmin vaxt Mədinədə məhsul yığımı vaxtı
olduğu üçün Hz.Peyğəmbər (s) ordu toplamaqda çətinlik çəkirdi. Təbuq döyüşünə İslam tarixində “fazihə” döyüşü də deyilir. Çünki bu döyüşdə münafiqlərin çoxu rüsvay olmuşdur. Təbuq döyüşünün digər bir adı isə “ceyşul-uşrət”dir.
Çünki bu döyüşdə iştirak edən əsgərlər çətinlik və qıtlıqdan əziyyət çəkmişlər.
Eyni zamanda Təbuq döyüşü əsl möminləri münafiqlərdən ayırmaq üçün gözəl
bir fürsət idi. Çünki bu döyüşdə bəzi şəxslər müxtəlif bəhanələr gətirərək ordudan yayınmağa çalışırdı.

Təbuq döyüşündə iştirak etməyənlər bir neçə qrupa bölünür:


1) Şəhvətpərəstlər: Hz.Peyğəmbər (s) münafiqlərdən olan Cədd ibn Qeysi
döyüşə çağırdıq da o, qadınpərəst olduğunu bəhanə gətirərək ordudan yayınır.
Bu zaman Qurani-Kərimin Tövbə surəsinin 49-cu ayəsi nazil olur. Ayədə deyilir: “Onlardan (münafiqlərdən): “Mənə (döyüşə getməməyə) izn ver, məni fitnəyə salma!” – deyənlər də var. Bilin ki, onlar (özləri) fitnəyə düşmüşlər. Şübhəsiz ki, Cəhənnəm kafirləri qaplayacaqdır!”

2) Münafiqlər: Bəzi münafiqlər də özləri döyüşə getməməklə yanaşı digərlərini də döyüşə getməkdən yayındırmağa çalışırdılar. Onlar havanın isti olmasını bəhanə gətirərək ordudan yayınırdılar. Onların bəhanəsinə cavab olaraq Qurani-Kərimin Tövbə surəsinin 81-ci ayəsi nazil oldu. Ayədə deyilir: “(Təbuq döyüşündə iştirak etməyib) arxada qalanlar (münafiqlər) Allahın Rəsuluna qarşı çıxaraq (evdə) oturub qalmalarına sevindilər, Allah yolunda malları və canları ilə cihad etmək istəmədilər və (bir-birlərinə): “Bu istidə döyüşə çıxmayın!” – dedilər. (Ya Peyğəmbər!) De: “Cəhənnən odu daha
istidir!” Kaş biləydilər!” .

Bəzi münafiqlər də bizanslıların həddən artıq güclü olduğunu deyərək müsəlmanları döyüşə getməkdən çəkindirirdilər.(66)
3) Ağlayanlar: Bəzi səhabələr də var idi ki, onlar həqiqətən döyüşdə iştirak etmək istəsələr də heç bir vəsaitləri olmadığı üçün döyüşə gedə bilmirdilər. Bu şəxslərə İslam tarixində “ağlayanlar” deyilir və onlar haqqında Qurani-Kərimin Tövbə surəsinin 92-ci ayəsində belə buyurulur: “(Döyüşə getməyə minikdən ötrü) gəldikdə: “Sizin minməyiniz üçün bir heyvan tapmıram”, – deyərkən (cihad yolunda) sərf etməyə bir şey tapa bilmədikləri üçün kədərdən gözlərindən yaş axa-axa geri dönənlərə də heç bir günah
yoxdur!”

4) Məhsul yığanlar: Səmimi qəlbdən İslamı qəbul edən Kəb, Hilal və Mürarə kimi bəzi səhabələr də məhsullarını toplamadıqları üçün belə qərara gəlirlər ki, məhsulu toplayıb qurtardıqdan sonra Mədinədən çıxıb orduya qoşulsunlar. Qurani-Kərimin Tövbə surəsinin 118-ci ayəsində onlar haqqında belə buyurulur: “Həmçinin (Təbuq döyüşündən) geri qalmış üç nəfərin də (tövbələrini qəbul etdi). Belə ki, dünya onlara dar olmuş, ürəkləri (qəm-qüssədən) təngə gəlib sıxılmışdı. Onlar Allahdan (Allahın əzabından) yalnız onun Özünə sığınmağın mümkün olduğunu başa düşdülər. Allah onlara (əvvəlki hallarına) qayıtmaq üçün tövbə nəsib etdi və tövbələrini qəbul buyurdu. Şübhəsiz ki, Allah tövbələri qəbul edəndir, rəhmlidir.”

Döyüşdən qayıtdıqdan sonra Hz.Peyğəmbər (s) və müsəlmanlar bir müddət onlarla danışmırlar.

5) Fədakar möminlər: Bəzi möminlər özləri döyüşə gedə bilməsələr də, onlar ordunun toplanmasında yaxından iştirak etmişlər.
Bütün bu çətinliklərə baxmayaraq Hz.Peyğəmbər (s) 30000 nəfərlik ordu
toplayaraq Mədinədən Bizansa doğru hərəkət etdi. Hz.Peyğəmbər (s) Mədinədən çıxarkən Hz.Əlini (ə) Mədinədə qoydu ki, Mədinə münafiqlərinin çevriliş cəhdinin qarçısını alsın. (Hz.Peyğəmbərin (s) iştirak etdiyi döyüşlərdən yalnız Təbuqda Hz.Əli (ə) iştirak etməmişdir).
Hz.Əlinin (ə) Mədinədə qalmasından narahat olan münafiqlər belə şayiə yaydılar ki, guya Hz.Əli (ə) ilə Hz.Peyğəmbərin (s) arası pozulduğu üçün onu özü ilə döyüşə aparmamışdır. Bundan narahat olan Hz.Əli (ə) arxadan Hz.Peyğəmbərə (s) çataraq Mədinədə baş verənləri ona çatdırır. Bu zaman Hz.Peyğəmbər (s) buyurdu:“Ya Əli! Mədinəyə qayıt. Çünki Mədinənin işlərinə nəzarət etməyə mən və səndən başqa layiqli bir şəxs yoxdur. Sən mənim qohumlarım arasında qəyyumumsan. İstəmirsənmi mənə olan nisbətin Harunun Musaya olan münasibəti kimi olsun? Bircə fərq odur ki, məndən sonra peyğəmbər gəlməyəcək. Əgər gəlmiş olsaydı o mütləq sən olardın. Harun Musadan bilavasitə sonra onun canişini olduğu kimi sən də məndən sonra bilavasitə mənim canişinimsən.”(67) Hz.Peyğəmbər (s) 30000 nəfərlik ordu ilə Təbuq adlı məntəqəyə gəlsə də heç bir Bizans ordusuna rast gəlməyib ordu ilə məşvərət etdikdən sonra Mədinəyə qayıtdı. Hz.Peyğəmbər (s) Təbuqdan qayıdarkən Bizans sərhəddində yerləşən “İlə”, ”Əzrə” və “Cərba”nın xaçpərəst hökmdarları ilə müqavilə bağladı ki, onlar Bizansla əlbir olub müsəlmanlara qarşı mübarizəyə qalxmasınlar.(68) Təbuq döyüşü Hz.Peyğəmbərin (s) iştirak etdiyi son qəzvə(müharibə) idi.


Mənbələr: Şahlar Şərifov-İslam tarixi səhifə 56-57-58
65. İbn Hacər Əsqəlani, Fəthul-bari.
66. Carullah Zəməxşəri, Rəbiul-əbrar.
67. Carullah Zəməxşəri, əl-Kəşşaf, Beyrut-1995.
68. Əbu Həyyan Əndəlusi, əl-Bədrul-muhit]]>
Təbuq Suriya sərhədi ilə Hicr və Şam arasında yerləşən bir bulağın adıdır.
Şamdan gələn bir nəfər Hz.Peyğəmbərə (s) xəbər verdi ki, Bizans ordusu böyük bir ordu ilə Mədinəyə hücum edib islamiyyəti yox etmək istəyir. Həmin
ordu hal-hazırda Mədinə yaxınlığında olan Bəlqa məntəqəsinə çatmışdır. Bu
orduda Ləxim, Amilə, Qəssan və Cəzzam qəbilələri də iştirak edirdilər.(65)
Bundan xəbər tutan Hz.Peyğəmbər (s) dərhal göstəriş verir ki, Bizansa qarşı döyüşmək üçün ordu toplansın. Həmin vaxt Mədinədə məhsul yığımı vaxtı
olduğu üçün Hz.Peyğəmbər (s) ordu toplamaqda çətinlik çəkirdi. Təbuq döyüşünə İslam tarixində “fazihə” döyüşü də deyilir. Çünki bu döyüşdə münafiqlərin çoxu rüsvay olmuşdur. Təbuq döyüşünün digər bir adı isə “ceyşul-uşrət”dir.
Çünki bu döyüşdə iştirak edən əsgərlər çətinlik və qıtlıqdan əziyyət çəkmişlər.
Eyni zamanda Təbuq döyüşü əsl möminləri münafiqlərdən ayırmaq üçün gözəl
bir fürsət idi. Çünki bu döyüşdə bəzi şəxslər müxtəlif bəhanələr gətirərək ordudan yayınmağa çalışırdı.

Təbuq döyüşündə iştirak etməyənlər bir neçə qrupa bölünür:


1) Şəhvətpərəstlər: Hz.Peyğəmbər (s) münafiqlərdən olan Cədd ibn Qeysi
döyüşə çağırdıq da o, qadınpərəst olduğunu bəhanə gətirərək ordudan yayınır.
Bu zaman Qurani-Kərimin Tövbə surəsinin 49-cu ayəsi nazil olur. Ayədə deyilir: “Onlardan (münafiqlərdən): “Mənə (döyüşə getməməyə) izn ver, məni fitnəyə salma!” – deyənlər də var. Bilin ki, onlar (özləri) fitnəyə düşmüşlər. Şübhəsiz ki, Cəhənnəm kafirləri qaplayacaqdır!”

2) Münafiqlər: Bəzi münafiqlər də özləri döyüşə getməməklə yanaşı digərlərini də döyüşə getməkdən yayındırmağa çalışırdılar. Onlar havanın isti olmasını bəhanə gətirərək ordudan yayınırdılar. Onların bəhanəsinə cavab olaraq Qurani-Kərimin Tövbə surəsinin 81-ci ayəsi nazil oldu. Ayədə deyilir: “(Təbuq döyüşündə iştirak etməyib) arxada qalanlar (münafiqlər) Allahın Rəsuluna qarşı çıxaraq (evdə) oturub qalmalarına sevindilər, Allah yolunda malları və canları ilə cihad etmək istəmədilər və (bir-birlərinə): “Bu istidə döyüşə çıxmayın!” – dedilər. (Ya Peyğəmbər!) De: “Cəhənnən odu daha
istidir!” Kaş biləydilər!” .

Bəzi münafiqlər də bizanslıların həddən artıq güclü olduğunu deyərək müsəlmanları döyüşə getməkdən çəkindirirdilər.(66)
3) Ağlayanlar: Bəzi səhabələr də var idi ki, onlar həqiqətən döyüşdə iştirak etmək istəsələr də heç bir vəsaitləri olmadığı üçün döyüşə gedə bilmirdilər. Bu şəxslərə İslam tarixində “ağlayanlar” deyilir və onlar haqqında Qurani-Kərimin Tövbə surəsinin 92-ci ayəsində belə buyurulur: “(Döyüşə getməyə minikdən ötrü) gəldikdə: “Sizin minməyiniz üçün bir heyvan tapmıram”, – deyərkən (cihad yolunda) sərf etməyə bir şey tapa bilmədikləri üçün kədərdən gözlərindən yaş axa-axa geri dönənlərə də heç bir günah
yoxdur!”

4) Məhsul yığanlar: Səmimi qəlbdən İslamı qəbul edən Kəb, Hilal və Mürarə kimi bəzi səhabələr də məhsullarını toplamadıqları üçün belə qərara gəlirlər ki, məhsulu toplayıb qurtardıqdan sonra Mədinədən çıxıb orduya qoşulsunlar. Qurani-Kərimin Tövbə surəsinin 118-ci ayəsində onlar haqqında belə buyurulur: “Həmçinin (Təbuq döyüşündən) geri qalmış üç nəfərin də (tövbələrini qəbul etdi). Belə ki, dünya onlara dar olmuş, ürəkləri (qəm-qüssədən) təngə gəlib sıxılmışdı. Onlar Allahdan (Allahın əzabından) yalnız onun Özünə sığınmağın mümkün olduğunu başa düşdülər. Allah onlara (əvvəlki hallarına) qayıtmaq üçün tövbə nəsib etdi və tövbələrini qəbul buyurdu. Şübhəsiz ki, Allah tövbələri qəbul edəndir, rəhmlidir.”

Döyüşdən qayıtdıqdan sonra Hz.Peyğəmbər (s) və müsəlmanlar bir müddət onlarla danışmırlar.

5) Fədakar möminlər: Bəzi möminlər özləri döyüşə gedə bilməsələr də, onlar ordunun toplanmasında yaxından iştirak etmişlər.
Bütün bu çətinliklərə baxmayaraq Hz.Peyğəmbər (s) 30000 nəfərlik ordu
toplayaraq Mədinədən Bizansa doğru hərəkət etdi. Hz.Peyğəmbər (s) Mədinədən çıxarkən Hz.Əlini (ə) Mədinədə qoydu ki, Mədinə münafiqlərinin çevriliş cəhdinin qarçısını alsın. (Hz.Peyğəmbərin (s) iştirak etdiyi döyüşlərdən yalnız Təbuqda Hz.Əli (ə) iştirak etməmişdir).
Hz.Əlinin (ə) Mədinədə qalmasından narahat olan münafiqlər belə şayiə yaydılar ki, guya Hz.Əli (ə) ilə Hz.Peyğəmbərin (s) arası pozulduğu üçün onu özü ilə döyüşə aparmamışdır. Bundan narahat olan Hz.Əli (ə) arxadan Hz.Peyğəmbərə (s) çataraq Mədinədə baş verənləri ona çatdırır. Bu zaman Hz.Peyğəmbər (s) buyurdu:“Ya Əli! Mədinəyə qayıt. Çünki Mədinənin işlərinə nəzarət etməyə mən və səndən başqa layiqli bir şəxs yoxdur. Sən mənim qohumlarım arasında qəyyumumsan. İstəmirsənmi mənə olan nisbətin Harunun Musaya olan münasibəti kimi olsun? Bircə fərq odur ki, məndən sonra peyğəmbər gəlməyəcək. Əgər gəlmiş olsaydı o mütləq sən olardın. Harun Musadan bilavasitə sonra onun canişini olduğu kimi sən də məndən sonra bilavasitə mənim canişinimsən.”(67) Hz.Peyğəmbər (s) 30000 nəfərlik ordu ilə Təbuq adlı məntəqəyə gəlsə də heç bir Bizans ordusuna rast gəlməyib ordu ilə məşvərət etdikdən sonra Mədinəyə qayıtdı. Hz.Peyğəmbər (s) Təbuqdan qayıdarkən Bizans sərhəddində yerləşən “İlə”, ”Əzrə” və “Cərba”nın xaçpərəst hökmdarları ilə müqavilə bağladı ki, onlar Bizansla əlbir olub müsəlmanlara qarşı mübarizəyə qalxmasınlar.(68) Təbuq döyüşü Hz.Peyğəmbərin (s) iştirak etdiyi son qəzvə(müharibə) idi.


Mənbələr: Şahlar Şərifov-İslam tarixi səhifə 56-57-58
65. İbn Hacər Əsqəlani, Fəthul-bari.
66. Carullah Zəməxşəri, Rəbiul-əbrar.
67. Carullah Zəməxşəri, əl-Kəşşaf, Beyrut-1995.
68. Əbu Həyyan Əndəlusi, əl-Bədrul-muhit ]]>
Təbuq Suriya sərhədi ilə Hicr və Şam arasında yerləşən bir bulağın adıdır.
Şamdan gələn bir nəfər Hz.Peyğəmbərə (s) xəbər verdi ki, Bizans ordusu böyük bir ordu ilə Mədinəyə hücum edib islamiyyəti yox etmək istəyir. Həmin
ordu hal-hazırda Mədinə yaxınlığında olan Bəlqa məntəqəsinə çatmışdır. Bu
orduda Ləxim, Amilə, Qəssan və Cəzzam qəbilələri də iştirak edirdilər.(65)
Bundan xəbər tutan Hz.Peyğəmbər (s) dərhal göstəriş verir ki, Bizansa qarşı döyüşmək üçün ordu toplansın. Həmin vaxt Mədinədə məhsul yığımı vaxtı
olduğu üçün Hz.Peyğəmbər (s) ordu toplamaqda çətinlik çəkirdi. Təbuq döyüşünə İslam tarixində “fazihə” döyüşü də deyilir. Çünki bu döyüşdə münafiqlərin çoxu rüsvay olmuşdur. Təbuq döyüşünün digər bir adı isə “ceyşul-uşrət”dir.
Çünki bu döyüşdə iştirak edən əsgərlər çətinlik və qıtlıqdan əziyyət çəkmişlər.
Eyni zamanda Təbuq döyüşü əsl möminləri münafiqlərdən ayırmaq üçün gözəl
bir fürsət idi. Çünki bu döyüşdə bəzi şəxslər müxtəlif bəhanələr gətirərək ordudan yayınmağa çalışırdı.

Təbuq döyüşündə iştirak etməyənlər bir neçə qrupa bölünür:


1) Şəhvətpərəstlər: Hz.Peyğəmbər (s) münafiqlərdən olan Cədd ibn Qeysi
döyüşə çağırdıq da o, qadınpərəst olduğunu bəhanə gətirərək ordudan yayınır.
Bu zaman Qurani-Kərimin Tövbə surəsinin 49-cu ayəsi nazil olur. Ayədə deyilir: “Onlardan (münafiqlərdən): “Mənə (döyüşə getməməyə) izn ver, məni fitnəyə salma!” – deyənlər də var. Bilin ki, onlar (özləri) fitnəyə düşmüşlər. Şübhəsiz ki, Cəhənnəm kafirləri qaplayacaqdır!”

2) Münafiqlər: Bəzi münafiqlər də özləri döyüşə getməməklə yanaşı digərlərini də döyüşə getməkdən yayındırmağa çalışırdılar. Onlar havanın isti olmasını bəhanə gətirərək ordudan yayınırdılar. Onların bəhanəsinə cavab olaraq Qurani-Kərimin Tövbə surəsinin 81-ci ayəsi nazil oldu. Ayədə deyilir: “(Təbuq döyüşündə iştirak etməyib) arxada qalanlar (münafiqlər) Allahın Rəsuluna qarşı çıxaraq (evdə) oturub qalmalarına sevindilər, Allah yolunda malları və canları ilə cihad etmək istəmədilər və (bir-birlərinə): “Bu istidə döyüşə çıxmayın!” – dedilər. (Ya Peyğəmbər!) De: “Cəhənnən odu daha
istidir!” Kaş biləydilər!” .

Bəzi münafiqlər də bizanslıların həddən artıq güclü olduğunu deyərək müsəlmanları döyüşə getməkdən çəkindirirdilər.(66)
3) Ağlayanlar: Bəzi səhabələr də var idi ki, onlar həqiqətən döyüşdə iştirak etmək istəsələr də heç bir vəsaitləri olmadığı üçün döyüşə gedə bilmirdilər. Bu şəxslərə İslam tarixində “ağlayanlar” deyilir və onlar haqqında Qurani-Kərimin Tövbə surəsinin 92-ci ayəsində belə buyurulur: “(Döyüşə getməyə minikdən ötrü) gəldikdə: “Sizin minməyiniz üçün bir heyvan tapmıram”, – deyərkən (cihad yolunda) sərf etməyə bir şey tapa bilmədikləri üçün kədərdən gözlərindən yaş axa-axa geri dönənlərə də heç bir günah
yoxdur!”

4) Məhsul yığanlar: Səmimi qəlbdən İslamı qəbul edən Kəb, Hilal və Mürarə kimi bəzi səhabələr də məhsullarını toplamadıqları üçün belə qərara gəlirlər ki, məhsulu toplayıb qurtardıqdan sonra Mədinədən çıxıb orduya qoşulsunlar. Qurani-Kərimin Tövbə surəsinin 118-ci ayəsində onlar haqqında belə buyurulur: “Həmçinin (Təbuq döyüşündən) geri qalmış üç nəfərin də (tövbələrini qəbul etdi). Belə ki, dünya onlara dar olmuş, ürəkləri (qəm-qüssədən) təngə gəlib sıxılmışdı. Onlar Allahdan (Allahın əzabından) yalnız onun Özünə sığınmağın mümkün olduğunu başa düşdülər. Allah onlara (əvvəlki hallarına) qayıtmaq üçün tövbə nəsib etdi və tövbələrini qəbul buyurdu. Şübhəsiz ki, Allah tövbələri qəbul edəndir, rəhmlidir.”

Döyüşdən qayıtdıqdan sonra Hz.Peyğəmbər (s) və müsəlmanlar bir müddət onlarla danışmırlar.

5) Fədakar möminlər: Bəzi möminlər özləri döyüşə gedə bilməsələr də, onlar ordunun toplanmasında yaxından iştirak etmişlər.
Bütün bu çətinliklərə baxmayaraq Hz.Peyğəmbər (s) 30000 nəfərlik ordu
toplayaraq Mədinədən Bizansa doğru hərəkət etdi. Hz.Peyğəmbər (s) Mədinədən çıxarkən Hz.Əlini (ə) Mədinədə qoydu ki, Mədinə münafiqlərinin çevriliş cəhdinin qarçısını alsın. (Hz.Peyğəmbərin (s) iştirak etdiyi döyüşlərdən yalnız Təbuqda Hz.Əli (ə) iştirak etməmişdir).
Hz.Əlinin (ə) Mədinədə qalmasından narahat olan münafiqlər belə şayiə yaydılar ki, guya Hz.Əli (ə) ilə Hz.Peyğəmbərin (s) arası pozulduğu üçün onu özü ilə döyüşə aparmamışdır. Bundan narahat olan Hz.Əli (ə) arxadan Hz.Peyğəmbərə (s) çataraq Mədinədə baş verənləri ona çatdırır. Bu zaman Hz.Peyğəmbər (s) buyurdu:“Ya Əli! Mədinəyə qayıt. Çünki Mədinənin işlərinə nəzarət etməyə mən və səndən başqa layiqli bir şəxs yoxdur. Sən mənim qohumlarım arasında qəyyumumsan. İstəmirsənmi mənə olan nisbətin Harunun Musaya olan münasibəti kimi olsun? Bircə fərq odur ki, məndən sonra peyğəmbər gəlməyəcək. Əgər gəlmiş olsaydı o mütləq sən olardın. Harun Musadan bilavasitə sonra onun canişini olduğu kimi sən də məndən sonra bilavasitə mənim canişinimsən.”(67) Hz.Peyğəmbər (s) 30000 nəfərlik ordu ilə Təbuq adlı məntəqəyə gəlsə də heç bir Bizans ordusuna rast gəlməyib ordu ilə məşvərət etdikdən sonra Mədinəyə qayıtdı. Hz.Peyğəmbər (s) Təbuqdan qayıdarkən Bizans sərhəddində yerləşən “İlə”, ”Əzrə” və “Cərba”nın xaçpərəst hökmdarları ilə müqavilə bağladı ki, onlar Bizansla əlbir olub müsəlmanlara qarşı mübarizəyə qalxmasınlar.(68) Təbuq döyüşü Hz.Peyğəmbərin (s) iştirak etdiyi son qəzvə(müharibə) idi.


Mənbələr: Şahlar Şərifov-İslam tarixi səhifə 56-57-58
65. İbn Hacər Əsqəlani, Fəthul-bari.
66. Carullah Zəməxşəri, Rəbiul-əbrar.
67. Carullah Zəməxşəri, əl-Kəşşaf, Beyrut-1995.
68. Əbu Həyyan Əndəlusi, əl-Bədrul-muhit ]]> Bədr müharibəsi https://imameli.az/diger/tarix/943-bedr-muharibesi.html https://imameli.az/diger/tarix/943-bedr-muharibesi.html movlan Sun, 06 Feb 2022 00:14:56 +0400
İslamda ilk müharibə Bədr müharibəsi olmuşdur...
Döyüşdə 313 nəfər iştirak etmuişdir.Onun dörddə birini mühacirlər, qalanını isə ənsar təşkil edirdi.
Quruz ibn Cabir müşrikləri ətrafına toplayaraq Mədinə yaxınlığına qədər gəlib kəndlərdən birinə hücum edərək mal-qaranı yığıb apardı. Bundan xəbər tutan Hz.Peyğəmbər (s) Zeyd ibn Harisi Mədinədə qoyub mühacirlərin bir hissəsilə yola çıxdı. Bu qəzvədə islam bayrağını Hz.Əli (ə) tutmuşdu. Müsəlmanların Səfvan adlı məntəqəyə çatdığını eşidən Quruz ibn Cabir götürdüyü qənimətləri buraxaraq qaçdı. Səfvan Bədr quyuları yaxınlığında yerləşdiyi üçün bu qəzvəyə islam tarixində birinci Bədr qəzvəsi deyilir.

Böyük Bədr qəzvəsi və ya II Bədr döyüşü:

Böyük Bədr döyüşü hicrətin ikinci ili ramazan ayının 17-də baş vermişdir. İki dəstə hicrətin ikinci ili ramazan ayının on yeddisində Məkkə və Mədinə arasında yerləşən Bədr quyuları kənarında üz-üzə gəldilər. Bu döyüşdə Allah öz mələkləri vasitəsilə möminlərə yardım etdi. Qurani-Kərimin “Ali-İmran”surəsinin 123-cü ayəsində belə buyurulur: “Həqiqətən siz Bədrdə az və zəif olduğunuz halda,
Allah sizə yardım etdi”. Müşriklər tərəfindən Utbə ibn Rəbiə (Müaviyənin babası),Vəlid ibn Utbə (Müaviyənin dayısı) və Şeybə ibn Rəbiə (Müaviyənin anası Hindənin əmisi) meydana çıxıb qarşı tərəfdən mübariz istədi.Hz.Peyğəmbərin (s) göstərişi ilə Hz.Həmzə, Hz.Əli (ə) və Hz.Ubeydə ibn Haris (Peyğəmbərin əmisi oğlu) meydana çıxaraq müşrik qəhrəmanları öldürdülər. Bədr döyüşü müsəlmanların qələbəsilə başa çatdı. Düşmənin yetmişdən çox döyüşçüsü qətlə yetirildi, yetmişdən çoxu isə əsir alındı. Bədr döyüşündə məhşur müşriklərdən Əbu Cəhl, Umeyyə ibn Xələf, Hənzələ ibn Əbu Süfyan
(Müaviyənin qardaşı, Yezidin əmisi), As ibn Səid və Umeyr ibn Osman və s. cəhənnəmə vasil oldular. Qurani-Kərimin Ənfal surəsində də Bədr döyüşündən bəhs olunur..

Müşriklərin Bədr döyüşündəki məğlubiyyətindən sonra Əbu Süfyan and içmişdi ki, müsəlmanlardan intiqam almayınca hamamlanmayacaq, bədəninə yağ sürtməyəcək və arvadlarına yaxınlaşmayacaq. Bunları nəzərə alan Əbu Süfyan kiçik bir dəstə ilə Mədinə kəndlərindən birinə hücum edib bir-iki nəfəri öldür dükdən sonra mal-qaranı yığıb aparır. Bundan xəbər tutan Hz.Peyğəmbər (s) kiçik bir dəstə Əbu Süfyanın üzərinə hərəkət etdi. Müsəlmanların gəldiyini öyrənən Əbu Süfyan və ordusu özləri ilə götürdükləri qovrulmuş unu ataraq qaçdılar. Ərəb dilində qovrulmuş una suyuq deyildiyi üçün bu qəzvə islam tarixində Suyuq qəzvəsi adlandı.


Şahlar Şərifov "İslam tarixi" səh 31-32-35-36.]]>
İslamda ilk müharibə Bədr müharibəsi olmuşdur...
Döyüşdə 313 nəfər iştirak etmuişdir.Onun dörddə birini mühacirlər, qalanını isə ənsar təşkil edirdi.
Quruz ibn Cabir müşrikləri ətrafına toplayaraq Mədinə yaxınlığına qədər gəlib kəndlərdən birinə hücum edərək mal-qaranı yığıb apardı. Bundan xəbər tutan Hz.Peyğəmbər (s) Zeyd ibn Harisi Mədinədə qoyub mühacirlərin bir hissəsilə yola çıxdı. Bu qəzvədə islam bayrağını Hz.Əli (ə) tutmuşdu. Müsəlmanların Səfvan adlı məntəqəyə çatdığını eşidən Quruz ibn Cabir götürdüyü qənimətləri buraxaraq qaçdı. Səfvan Bədr quyuları yaxınlığında yerləşdiyi üçün bu qəzvəyə islam tarixində birinci Bədr qəzvəsi deyilir.

Böyük Bədr qəzvəsi və ya II Bədr döyüşü:

Böyük Bədr döyüşü hicrətin ikinci ili ramazan ayının 17-də baş vermişdir. İki dəstə hicrətin ikinci ili ramazan ayının on yeddisində Məkkə və Mədinə arasında yerləşən Bədr quyuları kənarında üz-üzə gəldilər. Bu döyüşdə Allah öz mələkləri vasitəsilə möminlərə yardım etdi. Qurani-Kərimin “Ali-İmran”surəsinin 123-cü ayəsində belə buyurulur: “Həqiqətən siz Bədrdə az və zəif olduğunuz halda,
Allah sizə yardım etdi”. Müşriklər tərəfindən Utbə ibn Rəbiə (Müaviyənin babası),Vəlid ibn Utbə (Müaviyənin dayısı) və Şeybə ibn Rəbiə (Müaviyənin anası Hindənin əmisi) meydana çıxıb qarşı tərəfdən mübariz istədi.Hz.Peyğəmbərin (s) göstərişi ilə Hz.Həmzə, Hz.Əli (ə) və Hz.Ubeydə ibn Haris (Peyğəmbərin əmisi oğlu) meydana çıxaraq müşrik qəhrəmanları öldürdülər. Bədr döyüşü müsəlmanların qələbəsilə başa çatdı. Düşmənin yetmişdən çox döyüşçüsü qətlə yetirildi, yetmişdən çoxu isə əsir alındı. Bədr döyüşündə məhşur müşriklərdən Əbu Cəhl, Umeyyə ibn Xələf, Hənzələ ibn Əbu Süfyan
(Müaviyənin qardaşı, Yezidin əmisi), As ibn Səid və Umeyr ibn Osman və s. cəhənnəmə vasil oldular. Qurani-Kərimin Ənfal surəsində də Bədr döyüşündən bəhs olunur..

Müşriklərin Bədr döyüşündəki məğlubiyyətindən sonra Əbu Süfyan and içmişdi ki, müsəlmanlardan intiqam almayınca hamamlanmayacaq, bədəninə yağ sürtməyəcək və arvadlarına yaxınlaşmayacaq. Bunları nəzərə alan Əbu Süfyan kiçik bir dəstə ilə Mədinə kəndlərindən birinə hücum edib bir-iki nəfəri öldür dükdən sonra mal-qaranı yığıb aparır. Bundan xəbər tutan Hz.Peyğəmbər (s) kiçik bir dəstə Əbu Süfyanın üzərinə hərəkət etdi. Müsəlmanların gəldiyini öyrənən Əbu Süfyan və ordusu özləri ilə götürdükləri qovrulmuş unu ataraq qaçdılar. Ərəb dilində qovrulmuş una suyuq deyildiyi üçün bu qəzvə islam tarixində Suyuq qəzvəsi adlandı.


Şahlar Şərifov "İslam tarixi" səh 31-32-35-36. ]]>
İslamda ilk müharibə Bədr müharibəsi olmuşdur...
Döyüşdə 313 nəfər iştirak etmuişdir.Onun dörddə birini mühacirlər, qalanını isə ənsar təşkil edirdi.
Quruz ibn Cabir müşrikləri ətrafına toplayaraq Mədinə yaxınlığına qədər gəlib kəndlərdən birinə hücum edərək mal-qaranı yığıb apardı. Bundan xəbər tutan Hz.Peyğəmbər (s) Zeyd ibn Harisi Mədinədə qoyub mühacirlərin bir hissəsilə yola çıxdı. Bu qəzvədə islam bayrağını Hz.Əli (ə) tutmuşdu. Müsəlmanların Səfvan adlı məntəqəyə çatdığını eşidən Quruz ibn Cabir götürdüyü qənimətləri buraxaraq qaçdı. Səfvan Bədr quyuları yaxınlığında yerləşdiyi üçün bu qəzvəyə islam tarixində birinci Bədr qəzvəsi deyilir.

Böyük Bədr qəzvəsi və ya II Bədr döyüşü:

Böyük Bədr döyüşü hicrətin ikinci ili ramazan ayının 17-də baş vermişdir. İki dəstə hicrətin ikinci ili ramazan ayının on yeddisində Məkkə və Mədinə arasında yerləşən Bədr quyuları kənarında üz-üzə gəldilər. Bu döyüşdə Allah öz mələkləri vasitəsilə möminlərə yardım etdi. Qurani-Kərimin “Ali-İmran”surəsinin 123-cü ayəsində belə buyurulur: “Həqiqətən siz Bədrdə az və zəif olduğunuz halda,
Allah sizə yardım etdi”. Müşriklər tərəfindən Utbə ibn Rəbiə (Müaviyənin babası),Vəlid ibn Utbə (Müaviyənin dayısı) və Şeybə ibn Rəbiə (Müaviyənin anası Hindənin əmisi) meydana çıxıb qarşı tərəfdən mübariz istədi.Hz.Peyğəmbərin (s) göstərişi ilə Hz.Həmzə, Hz.Əli (ə) və Hz.Ubeydə ibn Haris (Peyğəmbərin əmisi oğlu) meydana çıxaraq müşrik qəhrəmanları öldürdülər. Bədr döyüşü müsəlmanların qələbəsilə başa çatdı. Düşmənin yetmişdən çox döyüşçüsü qətlə yetirildi, yetmişdən çoxu isə əsir alındı. Bədr döyüşündə məhşur müşriklərdən Əbu Cəhl, Umeyyə ibn Xələf, Hənzələ ibn Əbu Süfyan
(Müaviyənin qardaşı, Yezidin əmisi), As ibn Səid və Umeyr ibn Osman və s. cəhənnəmə vasil oldular. Qurani-Kərimin Ənfal surəsində də Bədr döyüşündən bəhs olunur..

Müşriklərin Bədr döyüşündəki məğlubiyyətindən sonra Əbu Süfyan and içmişdi ki, müsəlmanlardan intiqam almayınca hamamlanmayacaq, bədəninə yağ sürtməyəcək və arvadlarına yaxınlaşmayacaq. Bunları nəzərə alan Əbu Süfyan kiçik bir dəstə ilə Mədinə kəndlərindən birinə hücum edib bir-iki nəfəri öldür dükdən sonra mal-qaranı yığıb aparır. Bundan xəbər tutan Hz.Peyğəmbər (s) kiçik bir dəstə Əbu Süfyanın üzərinə hərəkət etdi. Müsəlmanların gəldiyini öyrənən Əbu Süfyan və ordusu özləri ilə götürdükləri qovrulmuş unu ataraq qaçdılar. Ərəb dilində qovrulmuş una suyuq deyildiyi üçün bu qəzvə islam tarixində Suyuq qəzvəsi adlandı.


Şahlar Şərifov "İslam tarixi" səh 31-32-35-36. ]]> “8 mart”-ın yalan və gerçək tarixi https://imameli.az/diger/tarix/897-8-mart-in-yalan-ve-gercek-tarixi.html https://imameli.az/diger/tarix/897-8-mart-in-yalan-ve-gercek-tarixi.html movlan Mon, 29 Mar 2021 03:07:30 +0400
OXU VƏ MÜSƏLMANLARIN BU ÇİRKİN TARİXDƏN XƏBƏRDAR OLMALARI ÜÇÜN PAYLAŞ

8 martın Beynəlxalq Qadınlar Günü elan edilməsi ilə bağlı qərar 1910-cu ildə sosialist qadınların Koppenhagendə keçirilən ikinci beynəlxalq konfransında qəbul edilib.

Bunun üçün belə bir tarix də uydurublar ki, guya 1857-ci il martın 8-də qadınların kişilərlə bərabərhüquqlu olmaq yolunda başladığı mübarizənin simvolik anımıdır bu gün.
Həmin gün ABŞ-ın Nyu-York şəhərində geyim sektorunda çalışan yüzlərlə qadın az maaşa, uzun çalışma saatlarına, eyni zamanda, pis iş şəraitinə etiraz olaraq tətil edib.
Bu hadisələrdən 52 il sonra Danimarkanın paytaxtı Kopenhagendə keçirilən Qadın Sosialist İnternasionalının qurultayında qərara alınıb ki, 8 mart tarixi qadın hüquqlarının genişləndirilməsi və həmrəyliyinin simvolu olaraq hər il bayram günü kimi qeyd olunsun.

Bəs həqiqət necədir ?
Bəs bu qərarın qəbul edilməsi təşəbbüsünü kim irəli sürüb ?
Bu günün bayram kimi qeyd edilməsi üçün təşəbbüskar rolunda çıxş edən Klara Setkindir.
Onun əsl adı isə Klara Eysnerdir və əslən yəhudidir. Və onun haqqında olan məlumatlar göstərir ki, Klara Eysner (Setkin) əxlaqdan uzaq həyat tərzi yaşayan biri olub.

1910-cu ilin 8 mart tarixi yəhudilərin Purim bayramı günü ilə üst-üstə düşür və yəhudi təqvimi ilə 14-15 Adar günlərinə təsadüf edən Purim bayramı milad təqvimi ilə yerini dəyişir.
Purim bayramı yəhudilərdə qadın ağlı və millətin özünümüdafiə haqlarının simvolizə olunduğu gündür və bu bayramda ayıq olmaq qadağandır – Purimdə hamı sərxoş olmalıdır (özü də yaxşını pisdən seçməyəcək dərəcədə).

Niyə qadın ağlı?
Çünki yəhudi tarixinə görə, Esfir adlı əxlaqsız bir yəhudi qadını Əhəməni hökmdarı Kserksin arvadlarından biri ola bilir və yəhudi mənşəli olduğunu məharətlə gizlədir. Və onun kişiləri yoldan çıxartmaqda böyük məharəti olub.
Məhz buna görə də Kserksin sarayına onu məqsədli şəkildə göndəriblər və yəhudilərin gələcək günləri onun göstərəcəyi “məharət”dən asılı olub.
Esfir hökmdarın ona olan “sevgi”sindən istifadə edərək, yəhudilərə iqtidar gətirib, yəhudi təhlükəsini anlayan və etiraz edən düşmənləri kütləvi qırğına məruz qoydurub. Bu minvalla 75000-ə yaxın insan qətlə yetirilir.
Buna görə də Purim bayramı yəhudilərdə qadın ağlının simvolizə olunduğu gündür.
Əslən yəhudi olan Klara Eysner (Setkin) də məhz bu günə görə 1910-cu ildə 8 martın beynəlxalq qadınlar günü elan edilməsini təklif edir.]]>
OXU VƏ MÜSƏLMANLARIN BU ÇİRKİN TARİXDƏN XƏBƏRDAR OLMALARI ÜÇÜN PAYLAŞ

8 martın Beynəlxalq Qadınlar Günü elan edilməsi ilə bağlı qərar 1910-cu ildə sosialist qadınların Koppenhagendə keçirilən ikinci beynəlxalq konfransında qəbul edilib.

Bunun üçün belə bir tarix də uydurublar ki, guya 1857-ci il martın 8-də qadınların kişilərlə bərabərhüquqlu olmaq yolunda başladığı mübarizənin simvolik anımıdır bu gün.
Həmin gün ABŞ-ın Nyu-York şəhərində geyim sektorunda çalışan yüzlərlə qadın az maaşa, uzun çalışma saatlarına, eyni zamanda, pis iş şəraitinə etiraz olaraq tətil edib.
Bu hadisələrdən 52 il sonra Danimarkanın paytaxtı Kopenhagendə keçirilən Qadın Sosialist İnternasionalının qurultayında qərara alınıb ki, 8 mart tarixi qadın hüquqlarının genişləndirilməsi və həmrəyliyinin simvolu olaraq hər il bayram günü kimi qeyd olunsun.

Bəs həqiqət necədir ?
Bəs bu qərarın qəbul edilməsi təşəbbüsünü kim irəli sürüb ?
Bu günün bayram kimi qeyd edilməsi üçün təşəbbüskar rolunda çıxş edən Klara Setkindir.
Onun əsl adı isə Klara Eysnerdir və əslən yəhudidir. Və onun haqqında olan məlumatlar göstərir ki, Klara Eysner (Setkin) əxlaqdan uzaq həyat tərzi yaşayan biri olub.

1910-cu ilin 8 mart tarixi yəhudilərin Purim bayramı günü ilə üst-üstə düşür və yəhudi təqvimi ilə 14-15 Adar günlərinə təsadüf edən Purim bayramı milad təqvimi ilə yerini dəyişir.
Purim bayramı yəhudilərdə qadın ağlı və millətin özünümüdafiə haqlarının simvolizə olunduğu gündür və bu bayramda ayıq olmaq qadağandır – Purimdə hamı sərxoş olmalıdır (özü də yaxşını pisdən seçməyəcək dərəcədə).

Niyə qadın ağlı?
Çünki yəhudi tarixinə görə, Esfir adlı əxlaqsız bir yəhudi qadını Əhəməni hökmdarı Kserksin arvadlarından biri ola bilir və yəhudi mənşəli olduğunu məharətlə gizlədir. Və onun kişiləri yoldan çıxartmaqda böyük məharəti olub.
Məhz buna görə də Kserksin sarayına onu məqsədli şəkildə göndəriblər və yəhudilərin gələcək günləri onun göstərəcəyi “məharət”dən asılı olub.
Esfir hökmdarın ona olan “sevgi”sindən istifadə edərək, yəhudilərə iqtidar gətirib, yəhudi təhlükəsini anlayan və etiraz edən düşmənləri kütləvi qırğına məruz qoydurub. Bu minvalla 75000-ə yaxın insan qətlə yetirilir.
Buna görə də Purim bayramı yəhudilərdə qadın ağlının simvolizə olunduğu gündür.
Əslən yəhudi olan Klara Eysner (Setkin) də məhz bu günə görə 1910-cu ildə 8 martın beynəlxalq qadınlar günü elan edilməsini təklif edir. ]]>
OXU VƏ MÜSƏLMANLARIN BU ÇİRKİN TARİXDƏN XƏBƏRDAR OLMALARI ÜÇÜN PAYLAŞ

8 martın Beynəlxalq Qadınlar Günü elan edilməsi ilə bağlı qərar 1910-cu ildə sosialist qadınların Koppenhagendə keçirilən ikinci beynəlxalq konfransında qəbul edilib.

Bunun üçün belə bir tarix də uydurublar ki, guya 1857-ci il martın 8-də qadınların kişilərlə bərabərhüquqlu olmaq yolunda başladığı mübarizənin simvolik anımıdır bu gün.
Həmin gün ABŞ-ın Nyu-York şəhərində geyim sektorunda çalışan yüzlərlə qadın az maaşa, uzun çalışma saatlarına, eyni zamanda, pis iş şəraitinə etiraz olaraq tətil edib.
Bu hadisələrdən 52 il sonra Danimarkanın paytaxtı Kopenhagendə keçirilən Qadın Sosialist İnternasionalının qurultayında qərara alınıb ki, 8 mart tarixi qadın hüquqlarının genişləndirilməsi və həmrəyliyinin simvolu olaraq hər il bayram günü kimi qeyd olunsun.

Bəs həqiqət necədir ?
Bəs bu qərarın qəbul edilməsi təşəbbüsünü kim irəli sürüb ?
Bu günün bayram kimi qeyd edilməsi üçün təşəbbüskar rolunda çıxş edən Klara Setkindir.
Onun əsl adı isə Klara Eysnerdir və əslən yəhudidir. Və onun haqqında olan məlumatlar göstərir ki, Klara Eysner (Setkin) əxlaqdan uzaq həyat tərzi yaşayan biri olub.

1910-cu ilin 8 mart tarixi yəhudilərin Purim bayramı günü ilə üst-üstə düşür və yəhudi təqvimi ilə 14-15 Adar günlərinə təsadüf edən Purim bayramı milad təqvimi ilə yerini dəyişir.
Purim bayramı yəhudilərdə qadın ağlı və millətin özünümüdafiə haqlarının simvolizə olunduğu gündür və bu bayramda ayıq olmaq qadağandır – Purimdə hamı sərxoş olmalıdır (özü də yaxşını pisdən seçməyəcək dərəcədə).

Niyə qadın ağlı?
Çünki yəhudi tarixinə görə, Esfir adlı əxlaqsız bir yəhudi qadını Əhəməni hökmdarı Kserksin arvadlarından biri ola bilir və yəhudi mənşəli olduğunu məharətlə gizlədir. Və onun kişiləri yoldan çıxartmaqda böyük məharəti olub.
Məhz buna görə də Kserksin sarayına onu məqsədli şəkildə göndəriblər və yəhudilərin gələcək günləri onun göstərəcəyi “məharət”dən asılı olub.
Esfir hökmdarın ona olan “sevgi”sindən istifadə edərək, yəhudilərə iqtidar gətirib, yəhudi təhlükəsini anlayan və etiraz edən düşmənləri kütləvi qırğına məruz qoydurub. Bu minvalla 75000-ə yaxın insan qətlə yetirilir.
Buna görə də Purim bayramı yəhudilərdə qadın ağlının simvolizə olunduğu gündür.
Əslən yəhudi olan Klara Eysner (Setkin) də məhz bu günə görə 1910-cu ildə 8 martın beynəlxalq qadınlar günü elan edilməsini təklif edir. ]]> Zülfüqar qılıncı https://imameli.az/diger/tarix/886-zulfuqar-qilinci.html https://imameli.az/diger/tarix/886-zulfuqar-qilinci.html movlan Sun, 21 Feb 2021 22:17:59 +0400
Tanrı, Adəmi “Zülfüqar” qılıncı ilə birlikdə cənnətdən çıxardı. Adəm , o qılınc vasitəsi ilə düşmənlər, cinlər və şeytanlarla vuruşurdu. Nəhayət Əli ələyhis-salamın əlinə çatdı. O, o qılıncla Peyğəmbərin düşmənləri ilə vuruşurdu. “Zülfüqar”- “fəqərə” sahibi mənasındadır. Deyilənə əsasən bu qılıncın arxasında əyri və düz oyuqlar (çıxıntılar) olduğu üçün belə adlanıb.
Bu qılınc, islamın əziz Peyğəmbəri (səlləllahi ələyhi və alihi vəs-səlləm) tərəfidən Uhud döyüşündə İmam Əli ələyhis-salama əta edilib.
İmam Sadiq ələyhis-salam buyurub:
Uhud döyüşündə Peyğəmbərin səhabəsi qaçdı. Təkcə Əli və Əbu Dəccanə Peyğəmbərlə qaldılar. Hər zaman Peyğəmbərə (səlləllahi ələyhi və alihi vəs-səlləm) hücüm olanda Əli ələyis-salam onu müdafiə edir və düşmənə hücum edirdi. Nəhayət qılıncı sındı. Peyğəmbər (səlləllahi ələyhi və alihi vəs-səlləm) də, Cəbrailin onun üçün gətirdiyi “Zülfüqar” adlı öz qılıncını Əli ələyhis-salama əta etdi. (Biharül-ənvar, c. 42, s.66)
İmam Sadiq ələyhis-salam buyurub:

“Əmirəl-möminin qılıncını zülfiqar adlandırlar. Çünki (onun üzərində) qılıncı boyunca bel fəqərələrinə bənzər, xətt var idi. Bu qılıncı Cəbrail səmalardan gətirdi. Onun tutacağı gümüşdən idi. Qılıncı yerə enən zaman nidaçı nida etdi: “La Seyfə İlla Zülfəqar, La Fəta İlla Əli “ (tərcümə: Zülfüqar kimi qılınc, Əli kimi igid yoxdur.” (“İləlüş-şərae”, c. 1, s. 160)


İmam Rza ələyhis-salam buyurub:


“Zülfüqar”ı Cəbrail səmadan gətirdi. Onun bəzəkləri gümüşdəndir və o qılıncı indi məndədir. (Əl-Kafi, c. 1, s. 234)
İmam Məhəmməd Baqir ələyhis-salam buyurub: “Zülfüqar qılıncına o cəhətdən Zülfüqar deyirlər ki, əgər bir şəxsə vurulsa fəqr və dünyadan,ailə və övladlarından uzaq düşməsinə, axirətdə isə cənnətdən uzaq düşməsinə səbəb olacaq. (İləlüş-şərae, c. 1, s.160)
Zülfüqar, indi İmam zamanın (əccəlləllahu fərəcəh əl şərif) əlindədir. İmamların nişanəsi odur ki, əziz Peyğəmbərin, Əmirəl-möminin Əli ələyhis-salama verdiyi Zülfüqar adlı qılıncı onların yanındadır. (“Rəsulullahın silahı və qılıncı ondadır.”) (Biharül-ənvar, c. 25, s.117)
Zühur zamanında, Zülfüqar qılıncı İmam Zamannın (əccəlləllahu fərəcəh əl şərif) əlində olacaq. (Biharül-ənvar, c.52, s.307)
****************************************************************

İslami tarix və hədis kitablarına görə Zülfəqar adlı qılıncı Həzrət Məhəmməd peyğəmbərə (s) Allahın müqərrəb mələyi Həzrət Cəbrayıl (ə) gətirmişdir. Ühüd döyüşündə "hörmətli səhabələr" peyğəmbəri (s) tək qoyub qaçdıqları zaman İmam Əli (ə) başda olmaqla iki-üç nəfər qalıb, O həzrəti (s) müdafiə edirdilər ki, İmam Əli (ə) irəli gələn hər kəsi cəhənnəmə vasil edirdi. Bu zaman İmam Əlinin (ə) qılıncı sındı və peyğəmbər (s) öz qılıncı zülfüqarı İmam Əliyə (ə) hədiyyə etdi. İmam (ə) yenə də döyüşünə davam etdi. İmam Əlinin (ə) bu döyüşdə göstərdiyi fədailik və rəşadət göydə mələkləri vəcdə və şövgə gətirdiyi üçün Cəbrayıl yerlə göy arasında durub hamının eşidə biləcəyi bir uca səslə belə dedi: "La Seyfə İlla Zülfəqar və La Fəta İlla Əli" - Zülfüqardan başqa qılınc və Əlidən başqa igid yoxdur!"

İmam Əli (ə) Siffeyn döyüşündə Müaviyənin qoşunu qarşısında öz silahdaşları üçün xütbə oxuyarkən buna işarə etmişdir (Vəq`ətu Siffeyn, Nəsr bin Müzahim, s. 313 və 478): "... Siz başçısı münafiq oğlu münafiq (yəni Müaviyə) olan bir qoşunun qarşısında dayanmısınız. O (Müaviyə) öz qoşununu cəhənnəm oduna aparır. Amma Peyğəmbərinizin əmisi oğlu (İmam Əli) sizin aranızdadır və sizi cənnətə və Allahın itaətinə dəvət edir. O (İmam Əli), peyğəmbərin (s) sünnətinə əməl edir... Məndən öncə heç bir kişi Peyğəmbər (s) ilə namaz qılmayıb. Mən Bədr döyüşündənəm. Müaviyə isə əsirlikdən azad olan və əsirlikdən azad olunanın oğludur (təliq ibn təliq). Onlar (Müaviyə və qoşunu) batildir, siz isə haqsınız. Öldürün onları ki, Allah sizin əlinizlə onlara əzab etsin. Əgər siz öldürməsəniz Allah onları başqalarının əli ilə əzab edəcək (siz onları öldürmək şərəfindən məhrum olacaqsız)... Vallah ki, mən (Ühüd döyüşündə) düşmənlərdən irəli gələnini öldürdüyüm zaman Peyğəmbər (s) mənə tamaşa edir və deyirdi:

"La Seyfə İlla Zülfəqar və La Fəta İlla Əli" - Zülfüqardan başqa qılınc və Əlidən başqa igid yoxdur".

"İmam Rzadan (ə) zülfüqar qılıncı haqqında soruşurlar. İmam buyurur ki, onu Cəbrayıl göydən gətirmişdi. Və o indi mənim yanımdadır".

Bu kimi hədislərdən başa düşülür ki, Zülfüqar peyğəmbərin (s) yadigarı olaraq imamlardan bir-birinə irs olaraq ötürülüb və indi isə İmam Zamanın (ə) yanındadır və inşallah ümidvarıq ki, çox yaxında, payız yarpağı tək tökülməsi lazım olan başları yerə tökmək üçün gələcək

Bəzi təfsirçilər bu ayəni yəni Hədid 25 i Zülfüqara aid ediblər. المجلسي، ج 42، ص 58
Misal Əllamə Məclisi Biharda c 42 səh 58 də]]>
Tanrı, Adəmi “Zülfüqar” qılıncı ilə birlikdə cənnətdən çıxardı. Adəm , o qılınc vasitəsi ilə düşmənlər, cinlər və şeytanlarla vuruşurdu. Nəhayət Əli ələyhis-salamın əlinə çatdı. O, o qılıncla Peyğəmbərin düşmənləri ilə vuruşurdu. “Zülfüqar”- “fəqərə” sahibi mənasındadır. Deyilənə əsasən bu qılıncın arxasında əyri və düz oyuqlar (çıxıntılar) olduğu üçün belə adlanıb.
Bu qılınc, islamın əziz Peyğəmbəri (səlləllahi ələyhi və alihi vəs-səlləm) tərəfidən Uhud döyüşündə İmam Əli ələyhis-salama əta edilib.
İmam Sadiq ələyhis-salam buyurub:
Uhud döyüşündə Peyğəmbərin səhabəsi qaçdı. Təkcə Əli və Əbu Dəccanə Peyğəmbərlə qaldılar. Hər zaman Peyğəmbərə (səlləllahi ələyhi və alihi vəs-səlləm) hücüm olanda Əli ələyis-salam onu müdafiə edir və düşmənə hücum edirdi. Nəhayət qılıncı sındı. Peyğəmbər (səlləllahi ələyhi və alihi vəs-səlləm) də, Cəbrailin onun üçün gətirdiyi “Zülfüqar” adlı öz qılıncını Əli ələyhis-salama əta etdi. (Biharül-ənvar, c. 42, s.66)
İmam Sadiq ələyhis-salam buyurub:

“Əmirəl-möminin qılıncını zülfiqar adlandırlar. Çünki (onun üzərində) qılıncı boyunca bel fəqərələrinə bənzər, xətt var idi. Bu qılıncı Cəbrail səmalardan gətirdi. Onun tutacağı gümüşdən idi. Qılıncı yerə enən zaman nidaçı nida etdi: “La Seyfə İlla Zülfəqar, La Fəta İlla Əli “ (tərcümə: Zülfüqar kimi qılınc, Əli kimi igid yoxdur.” (“İləlüş-şərae”, c. 1, s. 160)


İmam Rza ələyhis-salam buyurub:


“Zülfüqar”ı Cəbrail səmadan gətirdi. Onun bəzəkləri gümüşdəndir və o qılıncı indi məndədir. (Əl-Kafi, c. 1, s. 234)
İmam Məhəmməd Baqir ələyhis-salam buyurub: “Zülfüqar qılıncına o cəhətdən Zülfüqar deyirlər ki, əgər bir şəxsə vurulsa fəqr və dünyadan,ailə və övladlarından uzaq düşməsinə, axirətdə isə cənnətdən uzaq düşməsinə səbəb olacaq. (İləlüş-şərae, c. 1, s.160)
Zülfüqar, indi İmam zamanın (əccəlləllahu fərəcəh əl şərif) əlindədir. İmamların nişanəsi odur ki, əziz Peyğəmbərin, Əmirəl-möminin Əli ələyhis-salama verdiyi Zülfüqar adlı qılıncı onların yanındadır. (“Rəsulullahın silahı və qılıncı ondadır.”) (Biharül-ənvar, c. 25, s.117)
Zühur zamanında, Zülfüqar qılıncı İmam Zamannın (əccəlləllahu fərəcəh əl şərif) əlində olacaq. (Biharül-ənvar, c.52, s.307)
****************************************************************

İslami tarix və hədis kitablarına görə Zülfəqar adlı qılıncı Həzrət Məhəmməd peyğəmbərə (s) Allahın müqərrəb mələyi Həzrət Cəbrayıl (ə) gətirmişdir. Ühüd döyüşündə "hörmətli səhabələr" peyğəmbəri (s) tək qoyub qaçdıqları zaman İmam Əli (ə) başda olmaqla iki-üç nəfər qalıb, O həzrəti (s) müdafiə edirdilər ki, İmam Əli (ə) irəli gələn hər kəsi cəhənnəmə vasil edirdi. Bu zaman İmam Əlinin (ə) qılıncı sındı və peyğəmbər (s) öz qılıncı zülfüqarı İmam Əliyə (ə) hədiyyə etdi. İmam (ə) yenə də döyüşünə davam etdi. İmam Əlinin (ə) bu döyüşdə göstərdiyi fədailik və rəşadət göydə mələkləri vəcdə və şövgə gətirdiyi üçün Cəbrayıl yerlə göy arasında durub hamının eşidə biləcəyi bir uca səslə belə dedi: "La Seyfə İlla Zülfəqar və La Fəta İlla Əli" - Zülfüqardan başqa qılınc və Əlidən başqa igid yoxdur!"

İmam Əli (ə) Siffeyn döyüşündə Müaviyənin qoşunu qarşısında öz silahdaşları üçün xütbə oxuyarkən buna işarə etmişdir (Vəq`ətu Siffeyn, Nəsr bin Müzahim, s. 313 və 478): "... Siz başçısı münafiq oğlu münafiq (yəni Müaviyə) olan bir qoşunun qarşısında dayanmısınız. O (Müaviyə) öz qoşununu cəhənnəm oduna aparır. Amma Peyğəmbərinizin əmisi oğlu (İmam Əli) sizin aranızdadır və sizi cənnətə və Allahın itaətinə dəvət edir. O (İmam Əli), peyğəmbərin (s) sünnətinə əməl edir... Məndən öncə heç bir kişi Peyğəmbər (s) ilə namaz qılmayıb. Mən Bədr döyüşündənəm. Müaviyə isə əsirlikdən azad olan və əsirlikdən azad olunanın oğludur (təliq ibn təliq). Onlar (Müaviyə və qoşunu) batildir, siz isə haqsınız. Öldürün onları ki, Allah sizin əlinizlə onlara əzab etsin. Əgər siz öldürməsəniz Allah onları başqalarının əli ilə əzab edəcək (siz onları öldürmək şərəfindən məhrum olacaqsız)... Vallah ki, mən (Ühüd döyüşündə) düşmənlərdən irəli gələnini öldürdüyüm zaman Peyğəmbər (s) mənə tamaşa edir və deyirdi:

"La Seyfə İlla Zülfəqar və La Fəta İlla Əli" - Zülfüqardan başqa qılınc və Əlidən başqa igid yoxdur".

"İmam Rzadan (ə) zülfüqar qılıncı haqqında soruşurlar. İmam buyurur ki, onu Cəbrayıl göydən gətirmişdi. Və o indi mənim yanımdadır".

Bu kimi hədislərdən başa düşülür ki, Zülfüqar peyğəmbərin (s) yadigarı olaraq imamlardan bir-birinə irs olaraq ötürülüb və indi isə İmam Zamanın (ə) yanındadır və inşallah ümidvarıq ki, çox yaxında, payız yarpağı tək tökülməsi lazım olan başları yerə tökmək üçün gələcək

Bəzi təfsirçilər bu ayəni yəni Hədid 25 i Zülfüqara aid ediblər. المجلسي، ج 42، ص 58
Misal Əllamə Məclisi Biharda c 42 səh 58 də ]]>
Tanrı, Adəmi “Zülfüqar” qılıncı ilə birlikdə cənnətdən çıxardı. Adəm , o qılınc vasitəsi ilə düşmənlər, cinlər və şeytanlarla vuruşurdu. Nəhayət Əli ələyhis-salamın əlinə çatdı. O, o qılıncla Peyğəmbərin düşmənləri ilə vuruşurdu. “Zülfüqar”- “fəqərə” sahibi mənasındadır. Deyilənə əsasən bu qılıncın arxasında əyri və düz oyuqlar (çıxıntılar) olduğu üçün belə adlanıb.
Bu qılınc, islamın əziz Peyğəmbəri (səlləllahi ələyhi və alihi vəs-səlləm) tərəfidən Uhud döyüşündə İmam Əli ələyhis-salama əta edilib.
İmam Sadiq ələyhis-salam buyurub:
Uhud döyüşündə Peyğəmbərin səhabəsi qaçdı. Təkcə Əli və Əbu Dəccanə Peyğəmbərlə qaldılar. Hər zaman Peyğəmbərə (səlləllahi ələyhi və alihi vəs-səlləm) hücüm olanda Əli ələyis-salam onu müdafiə edir və düşmənə hücum edirdi. Nəhayət qılıncı sındı. Peyğəmbər (səlləllahi ələyhi və alihi vəs-səlləm) də, Cəbrailin onun üçün gətirdiyi “Zülfüqar” adlı öz qılıncını Əli ələyhis-salama əta etdi. (Biharül-ənvar, c. 42, s.66)
İmam Sadiq ələyhis-salam buyurub:

“Əmirəl-möminin qılıncını zülfiqar adlandırlar. Çünki (onun üzərində) qılıncı boyunca bel fəqərələrinə bənzər, xətt var idi. Bu qılıncı Cəbrail səmalardan gətirdi. Onun tutacağı gümüşdən idi. Qılıncı yerə enən zaman nidaçı nida etdi: “La Seyfə İlla Zülfəqar, La Fəta İlla Əli “ (tərcümə: Zülfüqar kimi qılınc, Əli kimi igid yoxdur.” (“İləlüş-şərae”, c. 1, s. 160)


İmam Rza ələyhis-salam buyurub:


“Zülfüqar”ı Cəbrail səmadan gətirdi. Onun bəzəkləri gümüşdəndir və o qılıncı indi məndədir. (Əl-Kafi, c. 1, s. 234)
İmam Məhəmməd Baqir ələyhis-salam buyurub: “Zülfüqar qılıncına o cəhətdən Zülfüqar deyirlər ki, əgər bir şəxsə vurulsa fəqr və dünyadan,ailə və övladlarından uzaq düşməsinə, axirətdə isə cənnətdən uzaq düşməsinə səbəb olacaq. (İləlüş-şərae, c. 1, s.160)
Zülfüqar, indi İmam zamanın (əccəlləllahu fərəcəh əl şərif) əlindədir. İmamların nişanəsi odur ki, əziz Peyğəmbərin, Əmirəl-möminin Əli ələyhis-salama verdiyi Zülfüqar adlı qılıncı onların yanındadır. (“Rəsulullahın silahı və qılıncı ondadır.”) (Biharül-ənvar, c. 25, s.117)
Zühur zamanında, Zülfüqar qılıncı İmam Zamannın (əccəlləllahu fərəcəh əl şərif) əlində olacaq. (Biharül-ənvar, c.52, s.307)
****************************************************************

İslami tarix və hədis kitablarına görə Zülfəqar adlı qılıncı Həzrət Məhəmməd peyğəmbərə (s) Allahın müqərrəb mələyi Həzrət Cəbrayıl (ə) gətirmişdir. Ühüd döyüşündə "hörmətli səhabələr" peyğəmbəri (s) tək qoyub qaçdıqları zaman İmam Əli (ə) başda olmaqla iki-üç nəfər qalıb, O həzrəti (s) müdafiə edirdilər ki, İmam Əli (ə) irəli gələn hər kəsi cəhənnəmə vasil edirdi. Bu zaman İmam Əlinin (ə) qılıncı sındı və peyğəmbər (s) öz qılıncı zülfüqarı İmam Əliyə (ə) hədiyyə etdi. İmam (ə) yenə də döyüşünə davam etdi. İmam Əlinin (ə) bu döyüşdə göstərdiyi fədailik və rəşadət göydə mələkləri vəcdə və şövgə gətirdiyi üçün Cəbrayıl yerlə göy arasında durub hamının eşidə biləcəyi bir uca səslə belə dedi: "La Seyfə İlla Zülfəqar və La Fəta İlla Əli" - Zülfüqardan başqa qılınc və Əlidən başqa igid yoxdur!"

İmam Əli (ə) Siffeyn döyüşündə Müaviyənin qoşunu qarşısında öz silahdaşları üçün xütbə oxuyarkən buna işarə etmişdir (Vəq`ətu Siffeyn, Nəsr bin Müzahim, s. 313 və 478): "... Siz başçısı münafiq oğlu münafiq (yəni Müaviyə) olan bir qoşunun qarşısında dayanmısınız. O (Müaviyə) öz qoşununu cəhənnəm oduna aparır. Amma Peyğəmbərinizin əmisi oğlu (İmam Əli) sizin aranızdadır və sizi cənnətə və Allahın itaətinə dəvət edir. O (İmam Əli), peyğəmbərin (s) sünnətinə əməl edir... Məndən öncə heç bir kişi Peyğəmbər (s) ilə namaz qılmayıb. Mən Bədr döyüşündənəm. Müaviyə isə əsirlikdən azad olan və əsirlikdən azad olunanın oğludur (təliq ibn təliq). Onlar (Müaviyə və qoşunu) batildir, siz isə haqsınız. Öldürün onları ki, Allah sizin əlinizlə onlara əzab etsin. Əgər siz öldürməsəniz Allah onları başqalarının əli ilə əzab edəcək (siz onları öldürmək şərəfindən məhrum olacaqsız)... Vallah ki, mən (Ühüd döyüşündə) düşmənlərdən irəli gələnini öldürdüyüm zaman Peyğəmbər (s) mənə tamaşa edir və deyirdi:

"La Seyfə İlla Zülfəqar və La Fəta İlla Əli" - Zülfüqardan başqa qılınc və Əlidən başqa igid yoxdur".

"İmam Rzadan (ə) zülfüqar qılıncı haqqında soruşurlar. İmam buyurur ki, onu Cəbrayıl göydən gətirmişdi. Və o indi mənim yanımdadır".

Bu kimi hədislərdən başa düşülür ki, Zülfüqar peyğəmbərin (s) yadigarı olaraq imamlardan bir-birinə irs olaraq ötürülüb və indi isə İmam Zamanın (ə) yanındadır və inşallah ümidvarıq ki, çox yaxında, payız yarpağı tək tökülməsi lazım olan başları yerə tökmək üçün gələcək

Bəzi təfsirçilər bu ayəni yəni Hədid 25 i Zülfüqara aid ediblər. المجلسي، ج 42، ص 58
Misal Əllamə Məclisi Biharda c 42 səh 58 də ]]> İnsandan əvvəl yer üzündə canlı olubmu? https://imameli.az/diger/tarix/860-insandan-evvel-yer-uzunde-canli-olubmu.html https://imameli.az/diger/tarix/860-insandan-evvel-yer-uzunde-canli-olubmu.html movlan Sat, 12 Dec 2020 15:32:11 +0400
İmam Əlidən (ə) nəql olunan bir hədisdə yer üzərində insandan əvvəl canlılann olduğuna işarə edilir. İmam (ə) buyurur: "Allah-Təala yer üzərində cin və nəsnas tayfalarının yaşayışından yeddi min il keçəndən sonra Adəmi yaratmaq istədi. AIlah-Təala göy təbəqələrini yararaq mələklərə dedi: "Mənim yer üzərində yaratdığım cin və nəsnaslara bir baxın". Mələklər yer üzünə baxan zaman onların yer üzündə günah, fəsad etdiklərini və qan tökdüklərini gördülər".

("İləluş şəraye", cild-1, səh-105.)

Hədisdən də göründüyü kimi Adəmdən (ə) əvvəl yer üzündə cin və nəsnas kimi canlılar yaşamışdır. Nəsnas tayfaları insana oxşar, cinlərdən də fərqli bir quruluşda olmuşlar. Onların da yaşayış tərzi insanlann yaşayış tərzinə bənzər olub. Müəyyən vaxtdan sonra onlar məhv olaraq aradan getmişlər. Başqa bir hədisdə İmam Sadiq (ə) səhabələrindən birinə buyurur:

"Ola bilsin elə güman edirsiniz ki, Allah-Təala sizdən başqa bir bəşər yaratmamışdır? Xeyr bu belə deyil. Allah-Təala sizdən başqa min-min adəmlər yaratmışdır. Siz o adəmlərin ən sonunda qərar tapmısınız. Allah-Təala yerdə onu yaratmamışdan əvvəl yeddi başqa aləm yaratmışdır. Bu aləmlərin əhalisinin heç biri Adəmin (ə) nəslindən deyildi. Allah onları yer qabığından xəlq etdi. Allah onları öz aləmləri ilə növbə ilə yer üzündə sakin etdi. Sonda növbə insanların atası Adəmə (ə) yetişdi. AIIah-Təala onu və onun nəslini yaratdı".

("Səduqun tövhidi" kitabı, səh-277).]]>
İmam Əlidən (ə) nəql olunan bir hədisdə yer üzərində insandan əvvəl canlılann olduğuna işarə edilir. İmam (ə) buyurur: "Allah-Təala yer üzərində cin və nəsnas tayfalarının yaşayışından yeddi min il keçəndən sonra Adəmi yaratmaq istədi. AIlah-Təala göy təbəqələrini yararaq mələklərə dedi: "Mənim yer üzərində yaratdığım cin və nəsnaslara bir baxın". Mələklər yer üzünə baxan zaman onların yer üzündə günah, fəsad etdiklərini və qan tökdüklərini gördülər".

("İləluş şəraye", cild-1, səh-105.)

Hədisdən də göründüyü kimi Adəmdən (ə) əvvəl yer üzündə cin və nəsnas kimi canlılar yaşamışdır. Nəsnas tayfaları insana oxşar, cinlərdən də fərqli bir quruluşda olmuşlar. Onların da yaşayış tərzi insanlann yaşayış tərzinə bənzər olub. Müəyyən vaxtdan sonra onlar məhv olaraq aradan getmişlər. Başqa bir hədisdə İmam Sadiq (ə) səhabələrindən birinə buyurur:

"Ola bilsin elə güman edirsiniz ki, Allah-Təala sizdən başqa bir bəşər yaratmamışdır? Xeyr bu belə deyil. Allah-Təala sizdən başqa min-min adəmlər yaratmışdır. Siz o adəmlərin ən sonunda qərar tapmısınız. Allah-Təala yerdə onu yaratmamışdan əvvəl yeddi başqa aləm yaratmışdır. Bu aləmlərin əhalisinin heç biri Adəmin (ə) nəslindən deyildi. Allah onları yer qabığından xəlq etdi. Allah onları öz aləmləri ilə növbə ilə yer üzündə sakin etdi. Sonda növbə insanların atası Adəmə (ə) yetişdi. AIIah-Təala onu və onun nəslini yaratdı".

("Səduqun tövhidi" kitabı, səh-277). ]]>
İmam Əlidən (ə) nəql olunan bir hədisdə yer üzərində insandan əvvəl canlılann olduğuna işarə edilir. İmam (ə) buyurur: "Allah-Təala yer üzərində cin və nəsnas tayfalarının yaşayışından yeddi min il keçəndən sonra Adəmi yaratmaq istədi. AIlah-Təala göy təbəqələrini yararaq mələklərə dedi: "Mənim yer üzərində yaratdığım cin və nəsnaslara bir baxın". Mələklər yer üzünə baxan zaman onların yer üzündə günah, fəsad etdiklərini və qan tökdüklərini gördülər".

("İləluş şəraye", cild-1, səh-105.)

Hədisdən də göründüyü kimi Adəmdən (ə) əvvəl yer üzündə cin və nəsnas kimi canlılar yaşamışdır. Nəsnas tayfaları insana oxşar, cinlərdən də fərqli bir quruluşda olmuşlar. Onların da yaşayış tərzi insanlann yaşayış tərzinə bənzər olub. Müəyyən vaxtdan sonra onlar məhv olaraq aradan getmişlər. Başqa bir hədisdə İmam Sadiq (ə) səhabələrindən birinə buyurur:

"Ola bilsin elə güman edirsiniz ki, Allah-Təala sizdən başqa bir bəşər yaratmamışdır? Xeyr bu belə deyil. Allah-Təala sizdən başqa min-min adəmlər yaratmışdır. Siz o adəmlərin ən sonunda qərar tapmısınız. Allah-Təala yerdə onu yaratmamışdan əvvəl yeddi başqa aləm yaratmışdır. Bu aləmlərin əhalisinin heç biri Adəmin (ə) nəslindən deyildi. Allah onları yer qabığından xəlq etdi. Allah onları öz aləmləri ilə növbə ilə yer üzündə sakin etdi. Sonda növbə insanların atası Adəmə (ə) yetişdi. AIIah-Təala onu və onun nəslini yaratdı".

("Səduqun tövhidi" kitabı, səh-277). ]]> İmam Hüseynın (ə) məzarını dağıdanların sonu https://imameli.az/diger/tarix/854-mam-hseynn-mzarn-dadanlarn-sonu.html https://imameli.az/diger/tarix/854-mam-hseynn-mzarn-dadanlarn-sonu.html movlan Sat, 28 Nov 2020 02:34:23 +0400
İmam Hüseynın (ə) məzarını tarix boyu dağıdanların sonu !! Tarix boyu bu müqəddəs hərəmə edilən hücumların və onları həyata keçirənlərin tarixi digər tərəfdən imam Hüseynin (ə) ürəklərdə daima yaşanması bunu göstərir ki, Allahın nurunu söndürmək və onunla mübarizə aparmaq mümkün deyil.
İmam Hüseynin (ə) məqbərəsini dağıdanlar nə qədər çox və qüdrətli olsalar da tarixdə yalnız zülmləri və lənətləri ilə qalıblar.
İmam Hüseyn (ə) isə milyardan artıq insanın mübarizə, şücaət və azadlıq rəmzinə çevrilib.
Bu gün

İmam Hüseyn (ə) məzarı dünyada ən çox ziyarət edilən şəxsdir.

Amma Yezidlərin, Mütəvəkkillər və digərlərinin məzarının məkanı heç məlum deyildir.

Tarix boyu İmam Hüseynin (ə) məqbərəsi bu şəxslər tərəfindən dağıdılıb:
DİQQƏT !!
1- Abbasi xəlifəsi Mənsur İmam Hüseynin (ə) məqbərəsini dağıdan ilk şəxsdir.
O 65-ci ildə Muxtar Səqəfi tərəfindən qaldırılan kiçik məqbərəni yerlə yeksan edir.
Məqbərənin ilk dəfə dağıdılması hicri-qəməri tarixinin 146-cı ilinə təsadüf edir. (İmam Hüseynin (ə) qəbri üzərində ilk dəfə Bəni-Əsəd qəbiləsi kiçik bir türbə inşa ediblər.
Hicrətin 61-i)

2- İkinci dağıntı 193-cü ildə Harun ər-Rəşid tərəfindən həyata keçirildi.
O İmam Hüseynin (ə) hz Əbul-Fəzl Abbasın (ə) məqbərəsi və ətrafda olan evləri də dağıdır və yerini şumlayır.
Hətta İmamın qəbri yaxınlığında olan ağacı belə məzarın yeri itsin deyə kəsdirir.

3- Mütəvəkkil Abbasi 233, 236, 237, 247-ci illərdə yəni 4 dəfə İmamın (ə) məzarını dağıdır və imamsevərlərə məzarı ziyarət etməyi qadağan edir.

4- 269-cu ildə Eynut-Tamr şəhərinin valisi Dibbat Əsədi Kərbəlaya hücum edir.
Ziyarətgahı çapıb, talayır və zəvvarları əsir götürüb, satır.

5- Hicrətin 858-ci ilində Əhvazda hökmranlıq edən Muşaşain dövlətinin şahzadəsi Əli bin Fəllah Kərbəlaya hücum zamanı ziyarətgahı çapıb, talayır və imamın məzarı olan yeri öz əsgərlərinə mətbəx edir.

6- Hicrətin 1216-cı ilində (1801 miladi) Səud Əbdüləzizin başçılığı ilə vəhhabilərin kərbəlaya hücumu, ziyarəgahın tamamilə qarət edilməsi, bir hissəsinin dağıdılması və minə yaxın Kərbəla əhalisinin şəhid edilməsi ilə nəticələnir.
Vəhhabilərin Kərbəlaya ara sıra hücumlar düz 12 il davam edir
Bu qədər hücumlara baxmayaraq insan axını ilbə il artır...]]>
İmam Hüseynın (ə) məzarını tarix boyu dağıdanların sonu !! Tarix boyu bu müqəddəs hərəmə edilən hücumların və onları həyata keçirənlərin tarixi digər tərəfdən imam Hüseynin (ə) ürəklərdə daima yaşanması bunu göstərir ki, Allahın nurunu söndürmək və onunla mübarizə aparmaq mümkün deyil.
İmam Hüseynin (ə) məqbərəsini dağıdanlar nə qədər çox və qüdrətli olsalar da tarixdə yalnız zülmləri və lənətləri ilə qalıblar.
İmam Hüseyn (ə) isə milyardan artıq insanın mübarizə, şücaət və azadlıq rəmzinə çevrilib.
Bu gün

İmam Hüseyn (ə) məzarı dünyada ən çox ziyarət edilən şəxsdir.

Amma Yezidlərin, Mütəvəkkillər və digərlərinin məzarının məkanı heç məlum deyildir.

Tarix boyu İmam Hüseynin (ə) məqbərəsi bu şəxslər tərəfindən dağıdılıb:
DİQQƏT !!
1- Abbasi xəlifəsi Mənsur İmam Hüseynin (ə) məqbərəsini dağıdan ilk şəxsdir.
O 65-ci ildə Muxtar Səqəfi tərəfindən qaldırılan kiçik məqbərəni yerlə yeksan edir.
Məqbərənin ilk dəfə dağıdılması hicri-qəməri tarixinin 146-cı ilinə təsadüf edir. (İmam Hüseynin (ə) qəbri üzərində ilk dəfə Bəni-Əsəd qəbiləsi kiçik bir türbə inşa ediblər.
Hicrətin 61-i)

2- İkinci dağıntı 193-cü ildə Harun ər-Rəşid tərəfindən həyata keçirildi.
O İmam Hüseynin (ə) hz Əbul-Fəzl Abbasın (ə) məqbərəsi və ətrafda olan evləri də dağıdır və yerini şumlayır.
Hətta İmamın qəbri yaxınlığında olan ağacı belə məzarın yeri itsin deyə kəsdirir.

3- Mütəvəkkil Abbasi 233, 236, 237, 247-ci illərdə yəni 4 dəfə İmamın (ə) məzarını dağıdır və imamsevərlərə məzarı ziyarət etməyi qadağan edir.

4- 269-cu ildə Eynut-Tamr şəhərinin valisi Dibbat Əsədi Kərbəlaya hücum edir.
Ziyarətgahı çapıb, talayır və zəvvarları əsir götürüb, satır.

5- Hicrətin 858-ci ilində Əhvazda hökmranlıq edən Muşaşain dövlətinin şahzadəsi Əli bin Fəllah Kərbəlaya hücum zamanı ziyarətgahı çapıb, talayır və imamın məzarı olan yeri öz əsgərlərinə mətbəx edir.

6- Hicrətin 1216-cı ilində (1801 miladi) Səud Əbdüləzizin başçılığı ilə vəhhabilərin kərbəlaya hücumu, ziyarəgahın tamamilə qarət edilməsi, bir hissəsinin dağıdılması və minə yaxın Kərbəla əhalisinin şəhid edilməsi ilə nəticələnir.
Vəhhabilərin Kərbəlaya ara sıra hücumlar düz 12 il davam edir
Bu qədər hücumlara baxmayaraq insan axını ilbə il artır... ]]>
İmam Hüseynın (ə) məzarını tarix boyu dağıdanların sonu !! Tarix boyu bu müqəddəs hərəmə edilən hücumların və onları həyata keçirənlərin tarixi digər tərəfdən imam Hüseynin (ə) ürəklərdə daima yaşanması bunu göstərir ki, Allahın nurunu söndürmək və onunla mübarizə aparmaq mümkün deyil.
İmam Hüseynin (ə) məqbərəsini dağıdanlar nə qədər çox və qüdrətli olsalar da tarixdə yalnız zülmləri və lənətləri ilə qalıblar.
İmam Hüseyn (ə) isə milyardan artıq insanın mübarizə, şücaət və azadlıq rəmzinə çevrilib.
Bu gün

İmam Hüseyn (ə) məzarı dünyada ən çox ziyarət edilən şəxsdir.

Amma Yezidlərin, Mütəvəkkillər və digərlərinin məzarının məkanı heç məlum deyildir.

Tarix boyu İmam Hüseynin (ə) məqbərəsi bu şəxslər tərəfindən dağıdılıb:
DİQQƏT !!
1- Abbasi xəlifəsi Mənsur İmam Hüseynin (ə) məqbərəsini dağıdan ilk şəxsdir.
O 65-ci ildə Muxtar Səqəfi tərəfindən qaldırılan kiçik məqbərəni yerlə yeksan edir.
Məqbərənin ilk dəfə dağıdılması hicri-qəməri tarixinin 146-cı ilinə təsadüf edir. (İmam Hüseynin (ə) qəbri üzərində ilk dəfə Bəni-Əsəd qəbiləsi kiçik bir türbə inşa ediblər.
Hicrətin 61-i)

2- İkinci dağıntı 193-cü ildə Harun ər-Rəşid tərəfindən həyata keçirildi.
O İmam Hüseynin (ə) hz Əbul-Fəzl Abbasın (ə) məqbərəsi və ətrafda olan evləri də dağıdır və yerini şumlayır.
Hətta İmamın qəbri yaxınlığında olan ağacı belə məzarın yeri itsin deyə kəsdirir.

3- Mütəvəkkil Abbasi 233, 236, 237, 247-ci illərdə yəni 4 dəfə İmamın (ə) məzarını dağıdır və imamsevərlərə məzarı ziyarət etməyi qadağan edir.

4- 269-cu ildə Eynut-Tamr şəhərinin valisi Dibbat Əsədi Kərbəlaya hücum edir.
Ziyarətgahı çapıb, talayır və zəvvarları əsir götürüb, satır.

5- Hicrətin 858-ci ilində Əhvazda hökmranlıq edən Muşaşain dövlətinin şahzadəsi Əli bin Fəllah Kərbəlaya hücum zamanı ziyarətgahı çapıb, talayır və imamın məzarı olan yeri öz əsgərlərinə mətbəx edir.

6- Hicrətin 1216-cı ilində (1801 miladi) Səud Əbdüləzizin başçılığı ilə vəhhabilərin kərbəlaya hücumu, ziyarəgahın tamamilə qarət edilməsi, bir hissəsinin dağıdılması və minə yaxın Kərbəla əhalisinin şəhid edilməsi ilə nəticələnir.
Vəhhabilərin Kərbəlaya ara sıra hücumlar düz 12 il davam edir
Bu qədər hücumlara baxmayaraq insan axını ilbə il artır... ]]> Əhli-sünnə alimi Əbu Hənifə kimdir? https://imameli.az/diger/tarix/778-ehli-sunne-alimi-ebu-henife-kimdir.html https://imameli.az/diger/tarix/778-ehli-sunne-alimi-ebu-henife-kimdir.html movlan Mon, 30 Dec 2019 07:44:20 +0400 Əhli-sünnə alimi Əbu Hənifə kimdir?
Təhqiqatçılar çox yaxşı bilirlər ki, fiqhdə çox sayda əhli-sünnə imamı olmuşdur. Yeddinci hicri-qəməri əsrində həmən vaxtın hökümətinin göstərişinə əsasən əhli-sünnənin fiqhi məzhəblərinin aşağıdakı dörd məzhəbdən ibarət olmasına qərar verildi:

1. Əbu Hənifənin məzhəbi

2. Malik ibn Ənəsin məzhəbi

3. Muhəmməd ibn İdris Şafeinin məzhəbi

4. Əhməd ibn Hənbəlin məzhəbi

Əbu Hənifə əhli-sünnənin dörd məzhəb fəqihlərindən biridir. Tarix boyu milyonlarla insan ona təqlid etmişdir. Günümüzdə də dünyanın müxtəlif yerlərində çoxlu müqəllidləri mövcuddur. O, İmam Sadiqin (əleyhissalam) hədis ravilərindən olmuşdur. Bu barədə ətraflı məlumat almaq üçün əhli-sünnənin böyük alimlərindən olan Yusif ibn Əbdurrəhman Mizzinin “Təhzibul-Əhkam” kitabına müraciət edə bilərsiniz[1]. O, həmçinin İmam Sadiqdən (əleyhissalam) dərs almış və imamdan (əleyhissalam) dərs aldığı iki il ilə bağlı belə demişdir: “O iki il olmasa idi Noman mütləq həlak olardı”[2] . Əbu Hənifə dediyi bu sözə baxmayaraq camaatın İmam Sadiqə (əleyhissalam) yönəlməsinin qarşısını almaq üçün bir məzhəb təsis etmişdir.

Əbu Hənifə Peyğəmbərdən (sallallahu əleyhi və alih) çox az sayda hədis bilirdi. Buna görə də bəzi əhli-sünnə alimləri onun haqqında belə demişdir: “Əbu Hənifə hədisdə yetim idi”[3]. Digər tərəfdən isə bəzi əhli-sünnə alimləri onu hədisləri zəif olan bir ravi və ya “Muztəribul-hədis” (hədisi qarışdıran) kimi tanıtdırmışlar.[4]

Əbu Hənifə İslam dinində qiyas əsasında fətva verməyin banilərindən sayılır. Əlbəttə Əbu Hənifədən əvvəl qiyas əsasında hökm çıxaran İblis olmuşdur. İmam Sadiq (əleyhissalam) Əbu Hənifəni qiyasdan çəkindirərkən bu məsələyə işarə etmiş və buyurmuşdur: “Ən birinci qiyas edən İblisdir”[5].

Allahın dinində qiyas etmək haramdır. Belə ki, Əhli-beyt (əleyhimussalam) imamlarından bu işin haram olması ilə bağlı 500-dən çox hədis gəlmişdir. Buna əsasən də Əbu Hənifənin məktəbi Əhli-beytin (əleyhimussalam) nəzərində batildir və bu məzhəbin fiqhi məbnaları İblisin məbnaları kimi tanıtdırılmışdır.

Əbu Hənifə Əhli-beyt (əleyhimussalam) məktəbinin müqabilində məzhəb təsis etməklə qalmamış, İmam Sadiqlə (əleyhissalam) aşkar müxalifətdən də çəkinməmişdir. O, özü etiraf edir ki, bir gün (Abbbasi xəlifəsi) Mənsur Dəvaniqi mənim üçün xəbər göndərdi ki, camaat Cəfər ibn Muhəmmədə (İmam Sadiqə) aldanıb və ona tərəf üz tutur. Gərək elə bir iş görək ki, o, camaatın nəzərində etibardan düşsün. Buna görə də bir neçə məsələ hazırla və Cəfər ibn Muhəmmədin (əleyhissalam) hüzurunda müzakirəyə qoy ki, o, cavab verə bilməyib camaatın gözündən düşsün. Əbu Hənifə deyir ki, mən çətin məsələlərdən ibarət qırx məsələ hazırladım və onun hüzurunda müzakirəyə qoydum. Amma Cəfər ibn Muhəmməd (əleyhissalam) bu məsələlərin hamısına tək-tək cavab verdi.


İmam Malik: Əbu Hənifə sağalmaz xəstəlikdir!
Şeyx Bəşər Əvəd Maruf rəvayətin sənədinin "səhih" olduğunu qeyd etmişdir.
əl-Xətib əl-Bağdadi, Tarixi Bağdad, c.13, s.422, №36; Dar əl-Kutub əl-İlmiyyə - Beyrut.

Bu hadisə Əbu Hənifənin Mənsur Dəvaniqinin və o məclisdə olan bəzi şəxslərin gözündən düşməsinə səbəb olmuşdu.[6]

Əbu Hənifənin Peyğəmbər Əhli-beyti (əleyhimussalam) ilə müxalifət etməsi və dində qiyas etməsindən əlavə etibarlılığı da bəzi bir-sıra əhli-sünnə böyükləri tərəfindən sual altında hesab olunmuşdur. Əhli-sünnənin nəzərində elm və əməl baxımından böyük alimlərdən sayılan təqribən 50 nəfər onu məzəmmət etmişdir. Əhli-sünnə böyüklərindən olan Hafiz Xətib Bağdadi özünün “Tarixu-Bağdad” kitabında Əbu Hənifənin tərcümeyi-halı barəsində bir fəsil açmış və orada alimlərin Əbu Hənifə haqqında dedikləri məzəmmətləri gətirmişdir[7]. Aşağıdakı məşhur və böyük əhli-sünnə alimlərinin kitablarında da Əbu Hənifə məzəmmət olunmuşdur:



Əhməd ibn Hənbəl, Malik ibn Ənəs, Nəsai, Süfyan Suri və Yəhya ibn Muin kimi Əhli-sünnə böyükləri də Əbu Hənifəni məzəmmət etmişlər[8]. O, İmam Əmirəl-möminin Əli (əleyhissalam) ilə də bir çox yerlərdə müxalifət etmişdir. Zəhəbi özünün “Siyəru-əlamin-nübəla” kitabında[9] belə nəql edir: “İbn Nəsr bir sıra kitablar qələmə almışdır... Və Əbu Hənifənin Əli (əleyhissalam) və İbn Məsudla müxalifət etdiyi yerlərlə bağlı bir kitab (da) yazmışdır”. Bu məsələ aşağıdakı Əhli-sünnə mənbələrində də qeyd olunmuşdur:

1. İbn Əsakir, “Tarixu-mədinəti-Dəməşq”, c.56, səh.110, “Darul-fikr” nəşriyyatı, Beyrut, h.q. 1415-ci il

2. Subki, “Təbəqatuş-şafeiyyətil-kubra”, c.2, səh.247, “Hicr” nəşriyyatı, 2-ci çap, h.q. 1413-cü il

İbn Teymiyyə də bu məsələyə özünün “Minhacus-sunnə” kitabında[5] işarə etmişdir. Bizim məsum imamlarımız da (əleyhimussalam) Əbu Hənifəni bu və bu kimi məsələlərə görə lənətləmişlər.[6]

Əhli-sünnənin bir sıra digər böyük alimləri də onu bir sıra çirkin və batil fətvalarına görə təkfir etmişlər. Bu barədə ətraflı məlumat əldə etmək üçün “Tarixu-Bağdad” kitabına[7] müraciət edə bilərsiniz. Bu, Əhli-Beytdən (əleyhimussalam) uzaq düşmüş və camaatı onlardan uzaqlaşdırmaq üçün onların (əleyhimussalam) müqabilində məzhəb qurmuş bir şəxs haqqında qısa bir məlumat idi. Allah bizi Əhli-Beytdən (əleyhimussalam) uzaq salmasın.


Əziz müsəlmanlar Əhli-Beyt tərəfdarları hər zaman iddi edir ki,əgər bir məhzəbin rəhbəri ilahi bir şəxs olmasa hər zaman orda problemlər və yanlışlıqlar olacaq.


Məqalədə Ayətullah Seyid Əli Milaninin araşdırmalarından isitfadə olunmuşdur.

Mürtəza Heydəri

Besiret.az


[1] c.5, səh.76, nömrə: 950, naşir: “Müəssisətur-risalə”, Beyrut, 4-cü çap, 1406-cı h.q. ili.

[2] Şah Əbdul-Əziz mühəddis Dehləvi, “Muxtəsəru-tohfəti-isna əşəriyyə”, naşir: “Suheyl Əkidimi”, Pakistan, 4-cü çap, 1403-cü il.

[3] Xətib Bağdadi “Tarixu-Bağdad”, naşir: “Darul-ğərbil-islami”, c.15, səh.575.

[4] Həmən mənbə (naşir: Darul-kutubil-elmiyyə) c.13, səh.423

[5] Muhəmməd ibn Yəqub Kuleyni, “əl-Kafi”, c.1, səh.58, hədis 20, Əbu Nəim İsfəhani, “Musnədu-Əbi Hənifə”, səh.66, naşir: “Məktəbətul-Kovsər”, ər-Riyad, 1-ci çap, h.q. 1415-ci il
1. Muhəmməd ibn İsmail Buxari, “əz-Zuəfa”, c.1, səh.132, “Darul-mərifə” nəşriyyatı, Beyrut, h.q. 1406-cı il

2 Əbul-Fərəc Əbdurrəhman ibn Əli, “əl-Muntəzəm fi-tarixil-muluki vəl-uməm”, c.8, səh.134, “Darul-kutubil-elmiyyə” nəşriyyatı, Livan, 1-ci çap, h.q. 1413-cü il

3. Zəhəbi, “Mizanul-itidal”, c.4, səh.265, nömrə: 9092, “Darul-mərifə” nəşriyyatı, Beyrut, 1-ci çap, h.q. 1382-ci il

4. Mənavi, “Feyzul-qədir”, c.1, səh.511, “Darul-kutubil-elmiyyə” nəşriyyatı, 1-ci çap, 1415-ci il


[6] “Camiu-məsanidi-Əbi Hənifə”, c.1, səh.222

[7] “Tarixu-Bağdad”, c.13, səh.325-426, “Darul-kutubil-elmiyyə” nəşriyyatı

[8] İbn Covzi,“əz-Zuəfa vəl-mətrukin”, c.3, səh.163, Nəsayi, “əz-Zuəfa vəl-mətrukin”, səh. 240, “Darul-mərifə” çapı, Beyrut, 1-ci çap, h.q. 1406-cı il.

[9] c.14, səh.38, “Müəssəsətur-risalə” nəşriyyatı, 9-cu çap, h.q. 1413-cü il.

[10] c.6, səh.314, “Daru-əhəd” nəşriyyatı

[11] “əl-Kafi”, c.1, səh.56, 57, “Darul-kutubil-islamiyyə” nəşriyyatı, 5-ci çap, h.ş. 1363-cü il “Vəsailuş-şiə”, c. 27, səh. 38, hədis: 3, “Müəssəsətu alil-beyt” nəşriyyatı, Qum, 1-ci çap, 1412-ci il

[12] c.13, səh. 374, 381, 383, 394, “Darul-kutubil-elmiyyə” nəşriyyatı, Beyrut, h.q. 1417-ci il]]> Əhli-sünnə alimi Əbu Hənifə kimdir?
Təhqiqatçılar çox yaxşı bilirlər ki, fiqhdə çox sayda əhli-sünnə imamı olmuşdur. Yeddinci hicri-qəməri əsrində həmən vaxtın hökümətinin göstərişinə əsasən əhli-sünnənin fiqhi məzhəblərinin aşağıdakı dörd məzhəbdən ibarət olmasına qərar verildi:

1. Əbu Hənifənin məzhəbi

2. Malik ibn Ənəsin məzhəbi

3. Muhəmməd ibn İdris Şafeinin məzhəbi

4. Əhməd ibn Hənbəlin məzhəbi

Əbu Hənifə əhli-sünnənin dörd məzhəb fəqihlərindən biridir. Tarix boyu milyonlarla insan ona təqlid etmişdir. Günümüzdə də dünyanın müxtəlif yerlərində çoxlu müqəllidləri mövcuddur. O, İmam Sadiqin (əleyhissalam) hədis ravilərindən olmuşdur. Bu barədə ətraflı məlumat almaq üçün əhli-sünnənin böyük alimlərindən olan Yusif ibn Əbdurrəhman Mizzinin “Təhzibul-Əhkam” kitabına müraciət edə bilərsiniz[1]. O, həmçinin İmam Sadiqdən (əleyhissalam) dərs almış və imamdan (əleyhissalam) dərs aldığı iki il ilə bağlı belə demişdir: “O iki il olmasa idi Noman mütləq həlak olardı”[2] . Əbu Hənifə dediyi bu sözə baxmayaraq camaatın İmam Sadiqə (əleyhissalam) yönəlməsinin qarşısını almaq üçün bir məzhəb təsis etmişdir.

Əbu Hənifə Peyğəmbərdən (sallallahu əleyhi və alih) çox az sayda hədis bilirdi. Buna görə də bəzi əhli-sünnə alimləri onun haqqında belə demişdir: “Əbu Hənifə hədisdə yetim idi”[3]. Digər tərəfdən isə bəzi əhli-sünnə alimləri onu hədisləri zəif olan bir ravi və ya “Muztəribul-hədis” (hədisi qarışdıran) kimi tanıtdırmışlar.[4]

Əbu Hənifə İslam dinində qiyas əsasında fətva verməyin banilərindən sayılır. Əlbəttə Əbu Hənifədən əvvəl qiyas əsasında hökm çıxaran İblis olmuşdur. İmam Sadiq (əleyhissalam) Əbu Hənifəni qiyasdan çəkindirərkən bu məsələyə işarə etmiş və buyurmuşdur: “Ən birinci qiyas edən İblisdir”[5].

Allahın dinində qiyas etmək haramdır. Belə ki, Əhli-beyt (əleyhimussalam) imamlarından bu işin haram olması ilə bağlı 500-dən çox hədis gəlmişdir. Buna əsasən də Əbu Hənifənin məktəbi Əhli-beytin (əleyhimussalam) nəzərində batildir və bu məzhəbin fiqhi məbnaları İblisin məbnaları kimi tanıtdırılmışdır.

Əbu Hənifə Əhli-beyt (əleyhimussalam) məktəbinin müqabilində məzhəb təsis etməklə qalmamış, İmam Sadiqlə (əleyhissalam) aşkar müxalifətdən də çəkinməmişdir. O, özü etiraf edir ki, bir gün (Abbbasi xəlifəsi) Mənsur Dəvaniqi mənim üçün xəbər göndərdi ki, camaat Cəfər ibn Muhəmmədə (İmam Sadiqə) aldanıb və ona tərəf üz tutur. Gərək elə bir iş görək ki, o, camaatın nəzərində etibardan düşsün. Buna görə də bir neçə məsələ hazırla və Cəfər ibn Muhəmmədin (əleyhissalam) hüzurunda müzakirəyə qoy ki, o, cavab verə bilməyib camaatın gözündən düşsün. Əbu Hənifə deyir ki, mən çətin məsələlərdən ibarət qırx məsələ hazırladım və onun hüzurunda müzakirəyə qoydum. Amma Cəfər ibn Muhəmməd (əleyhissalam) bu məsələlərin hamısına tək-tək cavab verdi.


İmam Malik: Əbu Hənifə sağalmaz xəstəlikdir!
Şeyx Bəşər Əvəd Maruf rəvayətin sənədinin "səhih" olduğunu qeyd etmişdir.
əl-Xətib əl-Bağdadi, Tarixi Bağdad, c.13, s.422, №36; Dar əl-Kutub əl-İlmiyyə - Beyrut.

Bu hadisə Əbu Hənifənin Mənsur Dəvaniqinin və o məclisdə olan bəzi şəxslərin gözündən düşməsinə səbəb olmuşdu.[6]

Əbu Hənifənin Peyğəmbər Əhli-beyti (əleyhimussalam) ilə müxalifət etməsi və dində qiyas etməsindən əlavə etibarlılığı da bəzi bir-sıra əhli-sünnə böyükləri tərəfindən sual altında hesab olunmuşdur. Əhli-sünnənin nəzərində elm və əməl baxımından böyük alimlərdən sayılan təqribən 50 nəfər onu məzəmmət etmişdir. Əhli-sünnə böyüklərindən olan Hafiz Xətib Bağdadi özünün “Tarixu-Bağdad” kitabında Əbu Hənifənin tərcümeyi-halı barəsində bir fəsil açmış və orada alimlərin Əbu Hənifə haqqında dedikləri məzəmmətləri gətirmişdir[7]. Aşağıdakı məşhur və böyük əhli-sünnə alimlərinin kitablarında da Əbu Hənifə məzəmmət olunmuşdur:



Əhməd ibn Hənbəl, Malik ibn Ənəs, Nəsai, Süfyan Suri və Yəhya ibn Muin kimi Əhli-sünnə böyükləri də Əbu Hənifəni məzəmmət etmişlər[8]. O, İmam Əmirəl-möminin Əli (əleyhissalam) ilə də bir çox yerlərdə müxalifət etmişdir. Zəhəbi özünün “Siyəru-əlamin-nübəla” kitabında[9] belə nəql edir: “İbn Nəsr bir sıra kitablar qələmə almışdır... Və Əbu Hənifənin Əli (əleyhissalam) və İbn Məsudla müxalifət etdiyi yerlərlə bağlı bir kitab (da) yazmışdır”. Bu məsələ aşağıdakı Əhli-sünnə mənbələrində də qeyd olunmuşdur:

1. İbn Əsakir, “Tarixu-mədinəti-Dəməşq”, c.56, səh.110, “Darul-fikr” nəşriyyatı, Beyrut, h.q. 1415-ci il

2. Subki, “Təbəqatuş-şafeiyyətil-kubra”, c.2, səh.247, “Hicr” nəşriyyatı, 2-ci çap, h.q. 1413-cü il

İbn Teymiyyə də bu məsələyə özünün “Minhacus-sunnə” kitabında[5] işarə etmişdir. Bizim məsum imamlarımız da (əleyhimussalam) Əbu Hənifəni bu və bu kimi məsələlərə görə lənətləmişlər.[6]

Əhli-sünnənin bir sıra digər böyük alimləri də onu bir sıra çirkin və batil fətvalarına görə təkfir etmişlər. Bu barədə ətraflı məlumat əldə etmək üçün “Tarixu-Bağdad” kitabına[7] müraciət edə bilərsiniz. Bu, Əhli-Beytdən (əleyhimussalam) uzaq düşmüş və camaatı onlardan uzaqlaşdırmaq üçün onların (əleyhimussalam) müqabilində məzhəb qurmuş bir şəxs haqqında qısa bir məlumat idi. Allah bizi Əhli-Beytdən (əleyhimussalam) uzaq salmasın.


Əziz müsəlmanlar Əhli-Beyt tərəfdarları hər zaman iddi edir ki,əgər bir məhzəbin rəhbəri ilahi bir şəxs olmasa hər zaman orda problemlər və yanlışlıqlar olacaq.


Məqalədə Ayətullah Seyid Əli Milaninin araşdırmalarından isitfadə olunmuşdur.

Mürtəza Heydəri

Besiret.az


[1] c.5, səh.76, nömrə: 950, naşir: “Müəssisətur-risalə”, Beyrut, 4-cü çap, 1406-cı h.q. ili.

[2] Şah Əbdul-Əziz mühəddis Dehləvi, “Muxtəsəru-tohfəti-isna əşəriyyə”, naşir: “Suheyl Əkidimi”, Pakistan, 4-cü çap, 1403-cü il.

[3] Xətib Bağdadi “Tarixu-Bağdad”, naşir: “Darul-ğərbil-islami”, c.15, səh.575.

[4] Həmən mənbə (naşir: Darul-kutubil-elmiyyə) c.13, səh.423

[5] Muhəmməd ibn Yəqub Kuleyni, “əl-Kafi”, c.1, səh.58, hədis 20, Əbu Nəim İsfəhani, “Musnədu-Əbi Hənifə”, səh.66, naşir: “Məktəbətul-Kovsər”, ər-Riyad, 1-ci çap, h.q. 1415-ci il
1. Muhəmməd ibn İsmail Buxari, “əz-Zuəfa”, c.1, səh.132, “Darul-mərifə” nəşriyyatı, Beyrut, h.q. 1406-cı il

2 Əbul-Fərəc Əbdurrəhman ibn Əli, “əl-Muntəzəm fi-tarixil-muluki vəl-uməm”, c.8, səh.134, “Darul-kutubil-elmiyyə” nəşriyyatı, Livan, 1-ci çap, h.q. 1413-cü il

3. Zəhəbi, “Mizanul-itidal”, c.4, səh.265, nömrə: 9092, “Darul-mərifə” nəşriyyatı, Beyrut, 1-ci çap, h.q. 1382-ci il

4. Mənavi, “Feyzul-qədir”, c.1, səh.511, “Darul-kutubil-elmiyyə” nəşriyyatı, 1-ci çap, 1415-ci il


[6] “Camiu-məsanidi-Əbi Hənifə”, c.1, səh.222

[7] “Tarixu-Bağdad”, c.13, səh.325-426, “Darul-kutubil-elmiyyə” nəşriyyatı

[8] İbn Covzi,“əz-Zuəfa vəl-mətrukin”, c.3, səh.163, Nəsayi, “əz-Zuəfa vəl-mətrukin”, səh. 240, “Darul-mərifə” çapı, Beyrut, 1-ci çap, h.q. 1406-cı il.

[9] c.14, səh.38, “Müəssəsətur-risalə” nəşriyyatı, 9-cu çap, h.q. 1413-cü il.

[10] c.6, səh.314, “Daru-əhəd” nəşriyyatı

[11] “əl-Kafi”, c.1, səh.56, 57, “Darul-kutubil-islamiyyə” nəşriyyatı, 5-ci çap, h.ş. 1363-cü il “Vəsailuş-şiə”, c. 27, səh. 38, hədis: 3, “Müəssəsətu alil-beyt” nəşriyyatı, Qum, 1-ci çap, 1412-ci il

[12] c.13, səh. 374, 381, 383, 394, “Darul-kutubil-elmiyyə” nəşriyyatı, Beyrut, h.q. 1417-ci il ]]> Əhli-sünnə alimi Əbu Hənifə kimdir?
Təhqiqatçılar çox yaxşı bilirlər ki, fiqhdə çox sayda əhli-sünnə imamı olmuşdur. Yeddinci hicri-qəməri əsrində həmən vaxtın hökümətinin göstərişinə əsasən əhli-sünnənin fiqhi məzhəblərinin aşağıdakı dörd məzhəbdən ibarət olmasına qərar verildi:

1. Əbu Hənifənin məzhəbi

2. Malik ibn Ənəsin məzhəbi

3. Muhəmməd ibn İdris Şafeinin məzhəbi

4. Əhməd ibn Hənbəlin məzhəbi

Əbu Hənifə əhli-sünnənin dörd məzhəb fəqihlərindən biridir. Tarix boyu milyonlarla insan ona təqlid etmişdir. Günümüzdə də dünyanın müxtəlif yerlərində çoxlu müqəllidləri mövcuddur. O, İmam Sadiqin (əleyhissalam) hədis ravilərindən olmuşdur. Bu barədə ətraflı məlumat almaq üçün əhli-sünnənin böyük alimlərindən olan Yusif ibn Əbdurrəhman Mizzinin “Təhzibul-Əhkam” kitabına müraciət edə bilərsiniz[1]. O, həmçinin İmam Sadiqdən (əleyhissalam) dərs almış və imamdan (əleyhissalam) dərs aldığı iki il ilə bağlı belə demişdir: “O iki il olmasa idi Noman mütləq həlak olardı”[2] . Əbu Hənifə dediyi bu sözə baxmayaraq camaatın İmam Sadiqə (əleyhissalam) yönəlməsinin qarşısını almaq üçün bir məzhəb təsis etmişdir.

Əbu Hənifə Peyğəmbərdən (sallallahu əleyhi və alih) çox az sayda hədis bilirdi. Buna görə də bəzi əhli-sünnə alimləri onun haqqında belə demişdir: “Əbu Hənifə hədisdə yetim idi”[3]. Digər tərəfdən isə bəzi əhli-sünnə alimləri onu hədisləri zəif olan bir ravi və ya “Muztəribul-hədis” (hədisi qarışdıran) kimi tanıtdırmışlar.[4]

Əbu Hənifə İslam dinində qiyas əsasında fətva verməyin banilərindən sayılır. Əlbəttə Əbu Hənifədən əvvəl qiyas əsasında hökm çıxaran İblis olmuşdur. İmam Sadiq (əleyhissalam) Əbu Hənifəni qiyasdan çəkindirərkən bu məsələyə işarə etmiş və buyurmuşdur: “Ən birinci qiyas edən İblisdir”[5].

Allahın dinində qiyas etmək haramdır. Belə ki, Əhli-beyt (əleyhimussalam) imamlarından bu işin haram olması ilə bağlı 500-dən çox hədis gəlmişdir. Buna əsasən də Əbu Hənifənin məktəbi Əhli-beytin (əleyhimussalam) nəzərində batildir və bu məzhəbin fiqhi məbnaları İblisin məbnaları kimi tanıtdırılmışdır.

Əbu Hənifə Əhli-beyt (əleyhimussalam) məktəbinin müqabilində məzhəb təsis etməklə qalmamış, İmam Sadiqlə (əleyhissalam) aşkar müxalifətdən də çəkinməmişdir. O, özü etiraf edir ki, bir gün (Abbbasi xəlifəsi) Mənsur Dəvaniqi mənim üçün xəbər göndərdi ki, camaat Cəfər ibn Muhəmmədə (İmam Sadiqə) aldanıb və ona tərəf üz tutur. Gərək elə bir iş görək ki, o, camaatın nəzərində etibardan düşsün. Buna görə də bir neçə məsələ hazırla və Cəfər ibn Muhəmmədin (əleyhissalam) hüzurunda müzakirəyə qoy ki, o, cavab verə bilməyib camaatın gözündən düşsün. Əbu Hənifə deyir ki, mən çətin məsələlərdən ibarət qırx məsələ hazırladım və onun hüzurunda müzakirəyə qoydum. Amma Cəfər ibn Muhəmməd (əleyhissalam) bu məsələlərin hamısına tək-tək cavab verdi.


İmam Malik: Əbu Hənifə sağalmaz xəstəlikdir!
Şeyx Bəşər Əvəd Maruf rəvayətin sənədinin "səhih" olduğunu qeyd etmişdir.
əl-Xətib əl-Bağdadi, Tarixi Bağdad, c.13, s.422, №36; Dar əl-Kutub əl-İlmiyyə - Beyrut.

Bu hadisə Əbu Hənifənin Mənsur Dəvaniqinin və o məclisdə olan bəzi şəxslərin gözündən düşməsinə səbəb olmuşdu.[6]

Əbu Hənifənin Peyğəmbər Əhli-beyti (əleyhimussalam) ilə müxalifət etməsi və dində qiyas etməsindən əlavə etibarlılığı da bəzi bir-sıra əhli-sünnə böyükləri tərəfindən sual altında hesab olunmuşdur. Əhli-sünnənin nəzərində elm və əməl baxımından böyük alimlərdən sayılan təqribən 50 nəfər onu məzəmmət etmişdir. Əhli-sünnə böyüklərindən olan Hafiz Xətib Bağdadi özünün “Tarixu-Bağdad” kitabında Əbu Hənifənin tərcümeyi-halı barəsində bir fəsil açmış və orada alimlərin Əbu Hənifə haqqında dedikləri məzəmmətləri gətirmişdir[7]. Aşağıdakı məşhur və böyük əhli-sünnə alimlərinin kitablarında da Əbu Hənifə məzəmmət olunmuşdur:



Əhməd ibn Hənbəl, Malik ibn Ənəs, Nəsai, Süfyan Suri və Yəhya ibn Muin kimi Əhli-sünnə böyükləri də Əbu Hənifəni məzəmmət etmişlər[8]. O, İmam Əmirəl-möminin Əli (əleyhissalam) ilə də bir çox yerlərdə müxalifət etmişdir. Zəhəbi özünün “Siyəru-əlamin-nübəla” kitabında[9] belə nəql edir: “İbn Nəsr bir sıra kitablar qələmə almışdır... Və Əbu Hənifənin Əli (əleyhissalam) və İbn Məsudla müxalifət etdiyi yerlərlə bağlı bir kitab (da) yazmışdır”. Bu məsələ aşağıdakı Əhli-sünnə mənbələrində də qeyd olunmuşdur:

1. İbn Əsakir, “Tarixu-mədinəti-Dəməşq”, c.56, səh.110, “Darul-fikr” nəşriyyatı, Beyrut, h.q. 1415-ci il

2. Subki, “Təbəqatuş-şafeiyyətil-kubra”, c.2, səh.247, “Hicr” nəşriyyatı, 2-ci çap, h.q. 1413-cü il

İbn Teymiyyə də bu məsələyə özünün “Minhacus-sunnə” kitabında[5] işarə etmişdir. Bizim məsum imamlarımız da (əleyhimussalam) Əbu Hənifəni bu və bu kimi məsələlərə görə lənətləmişlər.[6]

Əhli-sünnənin bir sıra digər böyük alimləri də onu bir sıra çirkin və batil fətvalarına görə təkfir etmişlər. Bu barədə ətraflı məlumat əldə etmək üçün “Tarixu-Bağdad” kitabına[7] müraciət edə bilərsiniz. Bu, Əhli-Beytdən (əleyhimussalam) uzaq düşmüş və camaatı onlardan uzaqlaşdırmaq üçün onların (əleyhimussalam) müqabilində məzhəb qurmuş bir şəxs haqqında qısa bir məlumat idi. Allah bizi Əhli-Beytdən (əleyhimussalam) uzaq salmasın.


Əziz müsəlmanlar Əhli-Beyt tərəfdarları hər zaman iddi edir ki,əgər bir məhzəbin rəhbəri ilahi bir şəxs olmasa hər zaman orda problemlər və yanlışlıqlar olacaq.


Məqalədə Ayətullah Seyid Əli Milaninin araşdırmalarından isitfadə olunmuşdur.

Mürtəza Heydəri

Besiret.az


[1] c.5, səh.76, nömrə: 950, naşir: “Müəssisətur-risalə”, Beyrut, 4-cü çap, 1406-cı h.q. ili.

[2] Şah Əbdul-Əziz mühəddis Dehləvi, “Muxtəsəru-tohfəti-isna əşəriyyə”, naşir: “Suheyl Əkidimi”, Pakistan, 4-cü çap, 1403-cü il.

[3] Xətib Bağdadi “Tarixu-Bağdad”, naşir: “Darul-ğərbil-islami”, c.15, səh.575.

[4] Həmən mənbə (naşir: Darul-kutubil-elmiyyə) c.13, səh.423

[5] Muhəmməd ibn Yəqub Kuleyni, “əl-Kafi”, c.1, səh.58, hədis 20, Əbu Nəim İsfəhani, “Musnədu-Əbi Hənifə”, səh.66, naşir: “Məktəbətul-Kovsər”, ər-Riyad, 1-ci çap, h.q. 1415-ci il
1. Muhəmməd ibn İsmail Buxari, “əz-Zuəfa”, c.1, səh.132, “Darul-mərifə” nəşriyyatı, Beyrut, h.q. 1406-cı il

2 Əbul-Fərəc Əbdurrəhman ibn Əli, “əl-Muntəzəm fi-tarixil-muluki vəl-uməm”, c.8, səh.134, “Darul-kutubil-elmiyyə” nəşriyyatı, Livan, 1-ci çap, h.q. 1413-cü il

3. Zəhəbi, “Mizanul-itidal”, c.4, səh.265, nömrə: 9092, “Darul-mərifə” nəşriyyatı, Beyrut, 1-ci çap, h.q. 1382-ci il

4. Mənavi, “Feyzul-qədir”, c.1, səh.511, “Darul-kutubil-elmiyyə” nəşriyyatı, 1-ci çap, 1415-ci il


[6] “Camiu-məsanidi-Əbi Hənifə”, c.1, səh.222

[7] “Tarixu-Bağdad”, c.13, səh.325-426, “Darul-kutubil-elmiyyə” nəşriyyatı

[8] İbn Covzi,“əz-Zuəfa vəl-mətrukin”, c.3, səh.163, Nəsayi, “əz-Zuəfa vəl-mətrukin”, səh. 240, “Darul-mərifə” çapı, Beyrut, 1-ci çap, h.q. 1406-cı il.

[9] c.14, səh.38, “Müəssəsətur-risalə” nəşriyyatı, 9-cu çap, h.q. 1413-cü il.

[10] c.6, səh.314, “Daru-əhəd” nəşriyyatı

[11] “əl-Kafi”, c.1, səh.56, 57, “Darul-kutubil-islamiyyə” nəşriyyatı, 5-ci çap, h.ş. 1363-cü il “Vəsailuş-şiə”, c. 27, səh. 38, hədis: 3, “Müəssəsətu alil-beyt” nəşriyyatı, Qum, 1-ci çap, 1412-ci il

[12] c.13, səh. 374, 381, 383, 394, “Darul-kutubil-elmiyyə” nəşriyyatı, Beyrut, h.q. 1417-ci il ]]> Qeyb dövrünün tarixi. https://imameli.az/diger/tarix/560-qeyb-dvrnn-tarixi.html https://imameli.az/diger/tarix/560-qeyb-dvrnn-tarixi.html imameli.az Thu, 10 May 2018 18:20:25 +0400 Qeyb dövrünün tarixi.


Hicri-qəməri 260-cı ildə imam Həsən Əsgərinin (ə) şəhadətə çatması ilə qeyb (qeybət) dövrü başlandı. Qeyb o zaman baş verir ki, dinin əsas proqramı işdən düşür, hədislər toplum şəklində qorunur və hədislərin tanınmasında onların araşdırılması me’yar olur. Şiə əqidəsini və fiqhini müxalif firqələrdən, xüsusi ilə xəlifələri himayə edən sünnə əhlindən müdafiə edən şagirdlər hadisələrə tə’sir göstərir.
Qeybə çəkilmiş 12-ci imam həzrət Höccətin (ə) hüzuru hələ ki tamamlanmamış yetkinliyə ehtiyaclıdır. Qeyb təbii şəkildə başlayır. Həzrətin rəhbərliyi üçün şərait yarananadək o, qeyb pərdəsi arxasında qalır. İslamın qorunması, müsəlmanlara rəhbərlik imamın vəzifələrindəndir. Dinin əsas proqramı və onun qorunması imam Həsən Əsgərinin (ə) dövrünədək tə’min olunmuşdur. İmam Həsən Əsgəridən (ə) sonra bu proqramın həyata keçməsi üçün müsəlmanlara rəhbərlik edəcək şəxsin hərəkəti qarşısında maneələr vardır. Bu maneələr aradan qaldırıldığı an, zəruri şərtlər ödəndiyi vaxt qeyb öz yerini zühura verəsidir. Şərtlər ödənmədiyi təqdirdə qeyb dövrünün uzanması təbiidir.
On ikinci imamın (ə) qeyb hadisəsi, şübhəsiz ki, şiə tarixinin ən mühüm hadisələrindəndir. Bu hadisə həm e’tiqadi, həm də tarixi baxımdan araşdırıla bilər. Əlinizdəki kitabda uyğun hadisə tarixi baxımdan araşdırılmışdır. Kitabda qeybin hər iki dövrü: həm kiçik qeyb dövrü («ğeybəti-suğra»), həm də böyük qeyb dövrü («ğeybəti-kübra») nəzərdən keçirilmişdir.
Hicri-qəməri 260-329-cu illəri əhatə edən kiçik qeyb dövrünü araşdırmaq üçün mənbələr nəzərdən keçirilmiş, imamın dövrünün ictimai-siyasi və ideoloji vəziyyəti analiz edilmiş, uyğun dövrün tarixi şəraiti və imamların həmin dövrə hazırlığı tədqiq olunmuş, məxfi vəkillik tədbiri, kiçik qeyb dövründə bu dörd nümayəndənin rolu, qeyb dövrünün necə başlaması və onun dəlilləri kimi məsələlər təhlil olunmuşdur.
Hicri-qəməri 329-cu ildə başlayıb, bu günədək davam edən böyük qeybət dövründə də şiə tarixi nəzərdən keçirilmiş, uyğun dövrün hərəkatları və mövcud hakimiyyətləri, fəqihlərin keçdiyi mübarizə yolu, qısa şəkildə də olsa, həzrət Mehdi (ə) ilə bağlı mə’lumatlar tədqiq olunmuşdur. Əsrin imamı həzrət Mehdi (ə) ilə tanışlıq istiqamətində kiçik də olsa, faydalı bir addım atdığımıza ümid edirik.

QEYB DÖVRÜNÜN TARİXİ MƏNBƏLƏRİ İLƏ TANIŞLIQ VƏ ONLARIN ARAŞDIRILMASI
On ikinci imamın qeybə çəkilmə hadisəsi e’tiqadi və tarixi baxımdan araşdırıla bilər. Hicri 4-cü əsrin ilk yarısından başlayaraq bir çox alimlər həzrətin qeybini yalnız e’tiqadi baxımdan araşdırmışlar. Hansı ki, bu hadisənin tarixi yönümləri də vardır. Belə görünür ki, qeyb hadisəsi ilə imamət inancı arasındakı sıx bağlılıq şiə kəlamı bəhsində daha geniş yer tutduğundan hadisənin tarixi yönümləri ikinci plana keçmişdir.
Əlinizdəki kitabda məqsədimiz hadisəni tarixi baxımdan araşdırmaq olmuşdur. Kitabda on ikinci imamın (ə) qeybinin tarixi şəraiti, məxfi vəkillik idarəçiliyi, qeyb dövründə bu idarəçiliyin rolu tarixi araşdırmanın əsas mövzularını təşkil edir.


MƏNBƏLƏRİN ARAŞDIRILMASI
On ikinci imamın (ə) qeybə çəkilmə hadisəsini araşdırarkən bu mövzuda yazılmış kitablardan, eləcə də bə’zi rical və tarix kitablarından istifadə etmək olar. Hər üç mənbəni qısa şəkildə araşdıracağıq.

QEYB MÖVZUSUNDA YAZILMIŞ KİTABLAR
Bu mövzuda yazılmış kitabları üç qrupa bölmək olar. Bu kitablardan bir qismi on birinci imam Həsən Əsgərinin (ə) həyatı dövründə yazılmış kitablardır. Digər iki qrup kitab kiçik qeyblə böyük qeyb arası və böyük qeyb dövründən bu günədək yazılmış kitablardır.
1. İmam Həsən Əsgərinin (ə) şəhadətindən qabaq yazılmış kitablar.
İmamların səhabələri və şagirdləri on bir imamın həyatı dövründə dörd yüzə yaxın kitab yazmışlar. Bu kitablar «Dörd yüzlük üsul» («Əl-üsulul-ərbəə miət») adı ilə məşhurdur. Bu kitablar növbəti IV və V əsrlərdə şiə rəvayətləri toplumunun əsasını təşkil etmişdir. Bu kitabların bə’zilərində peyğəmbərlər və imamlardan imam Mehdinin (ə) qeybi ilə bağlı hədislər nəql olunmuşdur. Nümunə olaraq imamiyyə kitablarından doqquzuncu və onuncu imamın vəkili Əli ibn Məhzyarın «Əl-məlahim» və «Əl-qaim» kitablarını, Həsən ibn Məhbubun «Əl-məşixə» kitabını, Fəzl ibn Şazanın «Əl-ğeybət» kitabını göstərə bilərik.
2. Kiçik qeyb («Ğeybəte-Suğra») dövründə, yə’ni hicri 239-260-cı illərdə yazılmış kitablar.
Bu kitabların əksəri əvvəlki dövrə aid mənbələrə əsaslanmışdır. Bu dövrə aid əsərlərin müəllifləri on ikinci imam (ə) vasitəsi ilə rəhbərlik edilən vəkalət qurumunda məxfi fəaliyyət göstərən fəqihlər və təbliğatçılar olmuşdur. Ona görə də bu kitablarda qeyd olunan mühüm mə’lumatlarla tarix kitablarında rastlaşmaq mümkünsüzdür. Bu kitablara nümunə olaraq, İbrahim ibn İshaq Nəhavəndinin «Əl-ğeybət», Əbdüllah ibn Cə’fər Həmirinin «Əl-ğeybət vəl-heyrət», İbn-Babəvəyhin «Əl-imamət vət-təbsirə minəl-heyrət» kitablarını göstərmək olar. Məşhur İslam alimi Kuleyni də öz «Kafi» kitabının mühüm bir hissəsini «Əl-höccət» adı altında qeyb məsələlərinə həsr etmişdir. Kuleyni öz mə’lumatlarında imamlar haqqındakı ümumi mə’lumatlara, həmin dövrdə imamın səfirlərinə istinad etmişdir. Kuleyni on ikinci imamın (ə) qeybi haqqında imamlardan nəql olunmuş hədisləri toplamışdır. O, öz kitabında verdiyi mə’lumatları qədim vaqifiyyə və imamiyyə yazıçılarından, eləcə də Həsən ibn Məhbub, Əbdüllah ibn Yəqub Usfuri, Həsən ibn Səmaətdən nəql etmişdir. İmamiyyənin məfxi fəaliyyətləri haqqında on ikinci imamın vəkillərinin rəvayətləri əsas götürülmüşdür.
3. Hicri 329-cu ildən başlayaraq böyük qeyb dövrü ilə bağlı yeni bir tarixin əsası qoyulur.
İmamın qeybi uzun çəkdiyindən və günün suallarına cavab vermək zəruəti yarandığından başqa yazılara da ehtiyac duyulmalıdır. Bu səbəbdən də şiə fəqihləri və alimləri uyğun mövzuda çox dəyərli əsərlər yazmışlar. Bu dövrün əsərlərini imamiyyə məzhəbində olanlar üçün əqidə əsası kimi götürmək olar. Həmin dövrün beş əsəri ilə tanış olaq:
1.No’maninin «Əl-ğeybət»
2.Səduqun «Kəmalud-din və Təmamun-ne’mət»
3.Şeyx Müfidin «Əl-Füsulul-işrət fil-ğeybət»
4.«Əl-irşad»
5.Şeyx Tusinin «Əl ğeybə» əsərləri.

RİCAL KİTABLARI
Rical kitablarında rəvayətçilərin və hədis toplayanların elmi bioqrafiyasından, e’tiqadi və siyasi baxışlarından danışıldığı üçün bu kitablar on ikinci imamın (ə) siyasi tarixinin araşdırılmasında əhəmiyyət kəsb edir. Bu kitablar oxucunu imamlarla onların ardıcılları, vəkilləri arasındakı əlaqələrlə tanış edir.
İmamiyyə alimləri hazırkı mövzumuzla bağlı dörd rical kitabı tərtib etmişlər. Kəşşinin «Mə’rifətun-naqilin ənil-əimmətus-sadiqin», Şeyx Tusinin «Əl-fehrest» və «Ər-rical», Nəcaşinin «Fehreste əsmae musənnəfiş-şiə» kitabları.

TARİX KİTABLARI
Tarix kitabları dedikdə uyğun mövzu haqqında mə’lumat verən ümumi tarixi mənbələr nəzərdə tutulur.
Tarixçi Təbəri kiçik qeyb dövründə yaşamışdır. Onun «Tarixe-Təbəri» adı ilə məşhur olan əsərində on ikinci imamın (ə) vəkillərinin fəaliyyəti haqqında heç bir mə’lumat verilmir. Bu bir daha onu göstərir ki, onların fəaliyyətləri gizli olmuşdur. Amma kitabda ismailiyyə kimi şiə qruplarının mübarizələri haqqında mə’lumat verilir və həzrət Mehdi (ə) haqqında Peyğəmbərdən nəql olunmuş hədislər bu qrupların dilindən çatdırılır.
Tarixçi Məs’udi böyük qeyb dövründə yaşamışdır. O, öz kitablarında Abbasi hakimlərinin imamlar və onların ardıcılları ilə amansız rəftarı haqqında ətraflı mə’lumat vermişdir.
Tarixçi İbn-Əsir (hicri-qəməri 630-cu il) «Əl-amil fit-tarix» kitabında on ikinci imamın (ə) vəkilləri haqqında mə’lumat verir və həmin dövrdə baş vermiş bir sıra ixtilafları işıqlandırır.
Müasir dövrümüzdə, son onilliklərdə də qeyb dövrü ilə bağlı əsərlər yaranmışdır. Bu kitablarda on ikinci imamın (ə) qeyb tarixi, həzrətin siyasi həyatı işıqlandırılmışdır. Həzrətin (ə) siyasi tarixinin açıqlanmasında, onun məxfi vəkillərinin fəaliyyətləri ilə tanışlıqda bu kitabların mühüm rolu var. Bu kitablardan bə’zilərinin adını çəkirik: Ayətullah Safi Gulpayqaninin «Muntəxəbul-əsər fil-imaməs-sani əşr», Seyyid Məhəmməd Sədrin «Tarixul-ğeybətus-suğra», «Tarixul-ğeybətul-kubra». Doktor Casim Hüseynin «On ikinci imamın (ə) qeybinin siyasi tarixi», Baqir Şərif Əl-Qurəşinin «Həyatul-imam Muhəmməd əl-Məhdi (ə)» əsərləri.
Əlinizdəki kitabda başqa tarixi əsərlərdən və hədis kitablarından da istifadə olunmuşdur. Xüsusi ilə də böyük qeyb dövrü və böyük qeyb dövründə müsəlmanların ictimai-siyasi düşüncə vəziyyəti ardıcıl şəkildə araşdırılmışdır.

XÜLASƏ
On ikinci imamın qeyb hadisəsi e’tiqadi və tarixi baxımdan araşdırıla bilər. Bu hadisənin tarixi şəraitinin araşdırılması və qeyb dövründə vəkalət qurumunun rolu ilə tanışlıq üçün ilk öncə müraciət edilmiş mənbələrlə tanış olmaq lazım gəlir. Bu mənbələr üç qismə bölünə bilər:
Qeyb hadisəsi mövzusunda yazılmış kitablar;
Rical kitabları;
Tarixi kitablar.
Müasir dövrdə yazılmış kitablardan doktor Casim Hüseynin və Seyyid Məhəmməd Sədrin kitablarını qeyd etmək olar.]]> Qeyb dövrünün tarixi.


Hicri-qəməri 260-cı ildə imam Həsən Əsgərinin (ə) şəhadətə çatması ilə qeyb (qeybət) dövrü başlandı. Qeyb o zaman baş verir ki, dinin əsas proqramı işdən düşür, hədislər toplum şəklində qorunur və hədislərin tanınmasında onların araşdırılması me’yar olur. Şiə əqidəsini və fiqhini müxalif firqələrdən, xüsusi ilə xəlifələri himayə edən sünnə əhlindən müdafiə edən şagirdlər hadisələrə tə’sir göstərir.
Qeybə çəkilmiş 12-ci imam həzrət Höccətin (ə) hüzuru hələ ki tamamlanmamış yetkinliyə ehtiyaclıdır. Qeyb təbii şəkildə başlayır. Həzrətin rəhbərliyi üçün şərait yarananadək o, qeyb pərdəsi arxasında qalır. İslamın qorunması, müsəlmanlara rəhbərlik imamın vəzifələrindəndir. Dinin əsas proqramı və onun qorunması imam Həsən Əsgərinin (ə) dövrünədək tə’min olunmuşdur. İmam Həsən Əsgəridən (ə) sonra bu proqramın həyata keçməsi üçün müsəlmanlara rəhbərlik edəcək şəxsin hərəkəti qarşısında maneələr vardır. Bu maneələr aradan qaldırıldığı an, zəruri şərtlər ödəndiyi vaxt qeyb öz yerini zühura verəsidir. Şərtlər ödənmədiyi təqdirdə qeyb dövrünün uzanması təbiidir.
On ikinci imamın (ə) qeyb hadisəsi, şübhəsiz ki, şiə tarixinin ən mühüm hadisələrindəndir. Bu hadisə həm e’tiqadi, həm də tarixi baxımdan araşdırıla bilər. Əlinizdəki kitabda uyğun hadisə tarixi baxımdan araşdırılmışdır. Kitabda qeybin hər iki dövrü: həm kiçik qeyb dövrü («ğeybəti-suğra»), həm də böyük qeyb dövrü («ğeybəti-kübra») nəzərdən keçirilmişdir.
Hicri-qəməri 260-329-cu illəri əhatə edən kiçik qeyb dövrünü araşdırmaq üçün mənbələr nəzərdən keçirilmiş, imamın dövrünün ictimai-siyasi və ideoloji vəziyyəti analiz edilmiş, uyğun dövrün tarixi şəraiti və imamların həmin dövrə hazırlığı tədqiq olunmuş, məxfi vəkillik tədbiri, kiçik qeyb dövründə bu dörd nümayəndənin rolu, qeyb dövrünün necə başlaması və onun dəlilləri kimi məsələlər təhlil olunmuşdur.
Hicri-qəməri 329-cu ildə başlayıb, bu günədək davam edən böyük qeybət dövründə də şiə tarixi nəzərdən keçirilmiş, uyğun dövrün hərəkatları və mövcud hakimiyyətləri, fəqihlərin keçdiyi mübarizə yolu, qısa şəkildə də olsa, həzrət Mehdi (ə) ilə bağlı mə’lumatlar tədqiq olunmuşdur. Əsrin imamı həzrət Mehdi (ə) ilə tanışlıq istiqamətində kiçik də olsa, faydalı bir addım atdığımıza ümid edirik.

QEYB DÖVRÜNÜN TARİXİ MƏNBƏLƏRİ İLƏ TANIŞLIQ VƏ ONLARIN ARAŞDIRILMASI
On ikinci imamın qeybə çəkilmə hadisəsi e’tiqadi və tarixi baxımdan araşdırıla bilər. Hicri 4-cü əsrin ilk yarısından başlayaraq bir çox alimlər həzrətin qeybini yalnız e’tiqadi baxımdan araşdırmışlar. Hansı ki, bu hadisənin tarixi yönümləri də vardır. Belə görünür ki, qeyb hadisəsi ilə imamət inancı arasındakı sıx bağlılıq şiə kəlamı bəhsində daha geniş yer tutduğundan hadisənin tarixi yönümləri ikinci plana keçmişdir.
Əlinizdəki kitabda məqsədimiz hadisəni tarixi baxımdan araşdırmaq olmuşdur. Kitabda on ikinci imamın (ə) qeybinin tarixi şəraiti, məxfi vəkillik idarəçiliyi, qeyb dövründə bu idarəçiliyin rolu tarixi araşdırmanın əsas mövzularını təşkil edir.


MƏNBƏLƏRİN ARAŞDIRILMASI
On ikinci imamın (ə) qeybə çəkilmə hadisəsini araşdırarkən bu mövzuda yazılmış kitablardan, eləcə də bə’zi rical və tarix kitablarından istifadə etmək olar. Hər üç mənbəni qısa şəkildə araşdıracağıq.

QEYB MÖVZUSUNDA YAZILMIŞ KİTABLAR
Bu mövzuda yazılmış kitabları üç qrupa bölmək olar. Bu kitablardan bir qismi on birinci imam Həsən Əsgərinin (ə) həyatı dövründə yazılmış kitablardır. Digər iki qrup kitab kiçik qeyblə böyük qeyb arası və böyük qeyb dövründən bu günədək yazılmış kitablardır.
1. İmam Həsən Əsgərinin (ə) şəhadətindən qabaq yazılmış kitablar.
İmamların səhabələri və şagirdləri on bir imamın həyatı dövründə dörd yüzə yaxın kitab yazmışlar. Bu kitablar «Dörd yüzlük üsul» («Əl-üsulul-ərbəə miət») adı ilə məşhurdur. Bu kitablar növbəti IV və V əsrlərdə şiə rəvayətləri toplumunun əsasını təşkil etmişdir. Bu kitabların bə’zilərində peyğəmbərlər və imamlardan imam Mehdinin (ə) qeybi ilə bağlı hədislər nəql olunmuşdur. Nümunə olaraq imamiyyə kitablarından doqquzuncu və onuncu imamın vəkili Əli ibn Məhzyarın «Əl-məlahim» və «Əl-qaim» kitablarını, Həsən ibn Məhbubun «Əl-məşixə» kitabını, Fəzl ibn Şazanın «Əl-ğeybət» kitabını göstərə bilərik.
2. Kiçik qeyb («Ğeybəte-Suğra») dövründə, yə’ni hicri 239-260-cı illərdə yazılmış kitablar.
Bu kitabların əksəri əvvəlki dövrə aid mənbələrə əsaslanmışdır. Bu dövrə aid əsərlərin müəllifləri on ikinci imam (ə) vasitəsi ilə rəhbərlik edilən vəkalət qurumunda məxfi fəaliyyət göstərən fəqihlər və təbliğatçılar olmuşdur. Ona görə də bu kitablarda qeyd olunan mühüm mə’lumatlarla tarix kitablarında rastlaşmaq mümkünsüzdür. Bu kitablara nümunə olaraq, İbrahim ibn İshaq Nəhavəndinin «Əl-ğeybət», Əbdüllah ibn Cə’fər Həmirinin «Əl-ğeybət vəl-heyrət», İbn-Babəvəyhin «Əl-imamət vət-təbsirə minəl-heyrət» kitablarını göstərmək olar. Məşhur İslam alimi Kuleyni də öz «Kafi» kitabının mühüm bir hissəsini «Əl-höccət» adı altında qeyb məsələlərinə həsr etmişdir. Kuleyni öz mə’lumatlarında imamlar haqqındakı ümumi mə’lumatlara, həmin dövrdə imamın səfirlərinə istinad etmişdir. Kuleyni on ikinci imamın (ə) qeybi haqqında imamlardan nəql olunmuş hədisləri toplamışdır. O, öz kitabında verdiyi mə’lumatları qədim vaqifiyyə və imamiyyə yazıçılarından, eləcə də Həsən ibn Məhbub, Əbdüllah ibn Yəqub Usfuri, Həsən ibn Səmaətdən nəql etmişdir. İmamiyyənin məfxi fəaliyyətləri haqqında on ikinci imamın vəkillərinin rəvayətləri əsas götürülmüşdür.
3. Hicri 329-cu ildən başlayaraq böyük qeyb dövrü ilə bağlı yeni bir tarixin əsası qoyulur.
İmamın qeybi uzun çəkdiyindən və günün suallarına cavab vermək zəruəti yarandığından başqa yazılara da ehtiyac duyulmalıdır. Bu səbəbdən də şiə fəqihləri və alimləri uyğun mövzuda çox dəyərli əsərlər yazmışlar. Bu dövrün əsərlərini imamiyyə məzhəbində olanlar üçün əqidə əsası kimi götürmək olar. Həmin dövrün beş əsəri ilə tanış olaq:
1.No’maninin «Əl-ğeybət»
2.Səduqun «Kəmalud-din və Təmamun-ne’mət»
3.Şeyx Müfidin «Əl-Füsulul-işrət fil-ğeybət»
4.«Əl-irşad»
5.Şeyx Tusinin «Əl ğeybə» əsərləri.

RİCAL KİTABLARI
Rical kitablarında rəvayətçilərin və hədis toplayanların elmi bioqrafiyasından, e’tiqadi və siyasi baxışlarından danışıldığı üçün bu kitablar on ikinci imamın (ə) siyasi tarixinin araşdırılmasında əhəmiyyət kəsb edir. Bu kitablar oxucunu imamlarla onların ardıcılları, vəkilləri arasındakı əlaqələrlə tanış edir.
İmamiyyə alimləri hazırkı mövzumuzla bağlı dörd rical kitabı tərtib etmişlər. Kəşşinin «Mə’rifətun-naqilin ənil-əimmətus-sadiqin», Şeyx Tusinin «Əl-fehrest» və «Ər-rical», Nəcaşinin «Fehreste əsmae musənnəfiş-şiə» kitabları.

TARİX KİTABLARI
Tarix kitabları dedikdə uyğun mövzu haqqında mə’lumat verən ümumi tarixi mənbələr nəzərdə tutulur.
Tarixçi Təbəri kiçik qeyb dövründə yaşamışdır. Onun «Tarixe-Təbəri» adı ilə məşhur olan əsərində on ikinci imamın (ə) vəkillərinin fəaliyyəti haqqında heç bir mə’lumat verilmir. Bu bir daha onu göstərir ki, onların fəaliyyətləri gizli olmuşdur. Amma kitabda ismailiyyə kimi şiə qruplarının mübarizələri haqqında mə’lumat verilir və həzrət Mehdi (ə) haqqında Peyğəmbərdən nəql olunmuş hədislər bu qrupların dilindən çatdırılır.
Tarixçi Məs’udi böyük qeyb dövründə yaşamışdır. O, öz kitablarında Abbasi hakimlərinin imamlar və onların ardıcılları ilə amansız rəftarı haqqında ətraflı mə’lumat vermişdir.
Tarixçi İbn-Əsir (hicri-qəməri 630-cu il) «Əl-amil fit-tarix» kitabında on ikinci imamın (ə) vəkilləri haqqında mə’lumat verir və həmin dövrdə baş vermiş bir sıra ixtilafları işıqlandırır.
Müasir dövrümüzdə, son onilliklərdə də qeyb dövrü ilə bağlı əsərlər yaranmışdır. Bu kitablarda on ikinci imamın (ə) qeyb tarixi, həzrətin siyasi həyatı işıqlandırılmışdır. Həzrətin (ə) siyasi tarixinin açıqlanmasında, onun məxfi vəkillərinin fəaliyyətləri ilə tanışlıqda bu kitabların mühüm rolu var. Bu kitablardan bə’zilərinin adını çəkirik: Ayətullah Safi Gulpayqaninin «Muntəxəbul-əsər fil-imaməs-sani əşr», Seyyid Məhəmməd Sədrin «Tarixul-ğeybətus-suğra», «Tarixul-ğeybətul-kubra». Doktor Casim Hüseynin «On ikinci imamın (ə) qeybinin siyasi tarixi», Baqir Şərif Əl-Qurəşinin «Həyatul-imam Muhəmməd əl-Məhdi (ə)» əsərləri.
Əlinizdəki kitabda başqa tarixi əsərlərdən və hədis kitablarından da istifadə olunmuşdur. Xüsusi ilə də böyük qeyb dövrü və böyük qeyb dövründə müsəlmanların ictimai-siyasi düşüncə vəziyyəti ardıcıl şəkildə araşdırılmışdır.

XÜLASƏ
On ikinci imamın qeyb hadisəsi e’tiqadi və tarixi baxımdan araşdırıla bilər. Bu hadisənin tarixi şəraitinin araşdırılması və qeyb dövründə vəkalət qurumunun rolu ilə tanışlıq üçün ilk öncə müraciət edilmiş mənbələrlə tanış olmaq lazım gəlir. Bu mənbələr üç qismə bölünə bilər:
Qeyb hadisəsi mövzusunda yazılmış kitablar;
Rical kitabları;
Tarixi kitablar.
Müasir dövrdə yazılmış kitablardan doktor Casim Hüseynin və Seyyid Məhəmməd Sədrin kitablarını qeyd etmək olar. ]]> Qeyb dövrünün tarixi.


Hicri-qəməri 260-cı ildə imam Həsən Əsgərinin (ə) şəhadətə çatması ilə qeyb (qeybət) dövrü başlandı. Qeyb o zaman baş verir ki, dinin əsas proqramı işdən düşür, hədislər toplum şəklində qorunur və hədislərin tanınmasında onların araşdırılması me’yar olur. Şiə əqidəsini və fiqhini müxalif firqələrdən, xüsusi ilə xəlifələri himayə edən sünnə əhlindən müdafiə edən şagirdlər hadisələrə tə’sir göstərir.
Qeybə çəkilmiş 12-ci imam həzrət Höccətin (ə) hüzuru hələ ki tamamlanmamış yetkinliyə ehtiyaclıdır. Qeyb təbii şəkildə başlayır. Həzrətin rəhbərliyi üçün şərait yarananadək o, qeyb pərdəsi arxasında qalır. İslamın qorunması, müsəlmanlara rəhbərlik imamın vəzifələrindəndir. Dinin əsas proqramı və onun qorunması imam Həsən Əsgərinin (ə) dövrünədək tə’min olunmuşdur. İmam Həsən Əsgəridən (ə) sonra bu proqramın həyata keçməsi üçün müsəlmanlara rəhbərlik edəcək şəxsin hərəkəti qarşısında maneələr vardır. Bu maneələr aradan qaldırıldığı an, zəruri şərtlər ödəndiyi vaxt qeyb öz yerini zühura verəsidir. Şərtlər ödənmədiyi təqdirdə qeyb dövrünün uzanması təbiidir.
On ikinci imamın (ə) qeyb hadisəsi, şübhəsiz ki, şiə tarixinin ən mühüm hadisələrindəndir. Bu hadisə həm e’tiqadi, həm də tarixi baxımdan araşdırıla bilər. Əlinizdəki kitabda uyğun hadisə tarixi baxımdan araşdırılmışdır. Kitabda qeybin hər iki dövrü: həm kiçik qeyb dövrü («ğeybəti-suğra»), həm də böyük qeyb dövrü («ğeybəti-kübra») nəzərdən keçirilmişdir.
Hicri-qəməri 260-329-cu illəri əhatə edən kiçik qeyb dövrünü araşdırmaq üçün mənbələr nəzərdən keçirilmiş, imamın dövrünün ictimai-siyasi və ideoloji vəziyyəti analiz edilmiş, uyğun dövrün tarixi şəraiti və imamların həmin dövrə hazırlığı tədqiq olunmuş, məxfi vəkillik tədbiri, kiçik qeyb dövründə bu dörd nümayəndənin rolu, qeyb dövrünün necə başlaması və onun dəlilləri kimi məsələlər təhlil olunmuşdur.
Hicri-qəməri 329-cu ildə başlayıb, bu günədək davam edən böyük qeybət dövründə də şiə tarixi nəzərdən keçirilmiş, uyğun dövrün hərəkatları və mövcud hakimiyyətləri, fəqihlərin keçdiyi mübarizə yolu, qısa şəkildə də olsa, həzrət Mehdi (ə) ilə bağlı mə’lumatlar tədqiq olunmuşdur. Əsrin imamı həzrət Mehdi (ə) ilə tanışlıq istiqamətində kiçik də olsa, faydalı bir addım atdığımıza ümid edirik.

QEYB DÖVRÜNÜN TARİXİ MƏNBƏLƏRİ İLƏ TANIŞLIQ VƏ ONLARIN ARAŞDIRILMASI
On ikinci imamın qeybə çəkilmə hadisəsi e’tiqadi və tarixi baxımdan araşdırıla bilər. Hicri 4-cü əsrin ilk yarısından başlayaraq bir çox alimlər həzrətin qeybini yalnız e’tiqadi baxımdan araşdırmışlar. Hansı ki, bu hadisənin tarixi yönümləri də vardır. Belə görünür ki, qeyb hadisəsi ilə imamət inancı arasındakı sıx bağlılıq şiə kəlamı bəhsində daha geniş yer tutduğundan hadisənin tarixi yönümləri ikinci plana keçmişdir.
Əlinizdəki kitabda məqsədimiz hadisəni tarixi baxımdan araşdırmaq olmuşdur. Kitabda on ikinci imamın (ə) qeybinin tarixi şəraiti, məxfi vəkillik idarəçiliyi, qeyb dövründə bu idarəçiliyin rolu tarixi araşdırmanın əsas mövzularını təşkil edir.


MƏNBƏLƏRİN ARAŞDIRILMASI
On ikinci imamın (ə) qeybə çəkilmə hadisəsini araşdırarkən bu mövzuda yazılmış kitablardan, eləcə də bə’zi rical və tarix kitablarından istifadə etmək olar. Hər üç mənbəni qısa şəkildə araşdıracağıq.

QEYB MÖVZUSUNDA YAZILMIŞ KİTABLAR
Bu mövzuda yazılmış kitabları üç qrupa bölmək olar. Bu kitablardan bir qismi on birinci imam Həsən Əsgərinin (ə) həyatı dövründə yazılmış kitablardır. Digər iki qrup kitab kiçik qeyblə böyük qeyb arası və böyük qeyb dövründən bu günədək yazılmış kitablardır.
1. İmam Həsən Əsgərinin (ə) şəhadətindən qabaq yazılmış kitablar.
İmamların səhabələri və şagirdləri on bir imamın həyatı dövründə dörd yüzə yaxın kitab yazmışlar. Bu kitablar «Dörd yüzlük üsul» («Əl-üsulul-ərbəə miət») adı ilə məşhurdur. Bu kitablar növbəti IV və V əsrlərdə şiə rəvayətləri toplumunun əsasını təşkil etmişdir. Bu kitabların bə’zilərində peyğəmbərlər və imamlardan imam Mehdinin (ə) qeybi ilə bağlı hədislər nəql olunmuşdur. Nümunə olaraq imamiyyə kitablarından doqquzuncu və onuncu imamın vəkili Əli ibn Məhzyarın «Əl-məlahim» və «Əl-qaim» kitablarını, Həsən ibn Məhbubun «Əl-məşixə» kitabını, Fəzl ibn Şazanın «Əl-ğeybət» kitabını göstərə bilərik.
2. Kiçik qeyb («Ğeybəte-Suğra») dövründə, yə’ni hicri 239-260-cı illərdə yazılmış kitablar.
Bu kitabların əksəri əvvəlki dövrə aid mənbələrə əsaslanmışdır. Bu dövrə aid əsərlərin müəllifləri on ikinci imam (ə) vasitəsi ilə rəhbərlik edilən vəkalət qurumunda məxfi fəaliyyət göstərən fəqihlər və təbliğatçılar olmuşdur. Ona görə də bu kitablarda qeyd olunan mühüm mə’lumatlarla tarix kitablarında rastlaşmaq mümkünsüzdür. Bu kitablara nümunə olaraq, İbrahim ibn İshaq Nəhavəndinin «Əl-ğeybət», Əbdüllah ibn Cə’fər Həmirinin «Əl-ğeybət vəl-heyrət», İbn-Babəvəyhin «Əl-imamət vət-təbsirə minəl-heyrət» kitablarını göstərmək olar. Məşhur İslam alimi Kuleyni də öz «Kafi» kitabının mühüm bir hissəsini «Əl-höccət» adı altında qeyb məsələlərinə həsr etmişdir. Kuleyni öz mə’lumatlarında imamlar haqqındakı ümumi mə’lumatlara, həmin dövrdə imamın səfirlərinə istinad etmişdir. Kuleyni on ikinci imamın (ə) qeybi haqqında imamlardan nəql olunmuş hədisləri toplamışdır. O, öz kitabında verdiyi mə’lumatları qədim vaqifiyyə və imamiyyə yazıçılarından, eləcə də Həsən ibn Məhbub, Əbdüllah ibn Yəqub Usfuri, Həsən ibn Səmaətdən nəql etmişdir. İmamiyyənin məfxi fəaliyyətləri haqqında on ikinci imamın vəkillərinin rəvayətləri əsas götürülmüşdür.
3. Hicri 329-cu ildən başlayaraq böyük qeyb dövrü ilə bağlı yeni bir tarixin əsası qoyulur.
İmamın qeybi uzun çəkdiyindən və günün suallarına cavab vermək zəruəti yarandığından başqa yazılara da ehtiyac duyulmalıdır. Bu səbəbdən də şiə fəqihləri və alimləri uyğun mövzuda çox dəyərli əsərlər yazmışlar. Bu dövrün əsərlərini imamiyyə məzhəbində olanlar üçün əqidə əsası kimi götürmək olar. Həmin dövrün beş əsəri ilə tanış olaq:
1.No’maninin «Əl-ğeybət»
2.Səduqun «Kəmalud-din və Təmamun-ne’mət»
3.Şeyx Müfidin «Əl-Füsulul-işrət fil-ğeybət»
4.«Əl-irşad»
5.Şeyx Tusinin «Əl ğeybə» əsərləri.

RİCAL KİTABLARI
Rical kitablarında rəvayətçilərin və hədis toplayanların elmi bioqrafiyasından, e’tiqadi və siyasi baxışlarından danışıldığı üçün bu kitablar on ikinci imamın (ə) siyasi tarixinin araşdırılmasında əhəmiyyət kəsb edir. Bu kitablar oxucunu imamlarla onların ardıcılları, vəkilləri arasındakı əlaqələrlə tanış edir.
İmamiyyə alimləri hazırkı mövzumuzla bağlı dörd rical kitabı tərtib etmişlər. Kəşşinin «Mə’rifətun-naqilin ənil-əimmətus-sadiqin», Şeyx Tusinin «Əl-fehrest» və «Ər-rical», Nəcaşinin «Fehreste əsmae musənnəfiş-şiə» kitabları.

TARİX KİTABLARI
Tarix kitabları dedikdə uyğun mövzu haqqında mə’lumat verən ümumi tarixi mənbələr nəzərdə tutulur.
Tarixçi Təbəri kiçik qeyb dövründə yaşamışdır. Onun «Tarixe-Təbəri» adı ilə məşhur olan əsərində on ikinci imamın (ə) vəkillərinin fəaliyyəti haqqında heç bir mə’lumat verilmir. Bu bir daha onu göstərir ki, onların fəaliyyətləri gizli olmuşdur. Amma kitabda ismailiyyə kimi şiə qruplarının mübarizələri haqqında mə’lumat verilir və həzrət Mehdi (ə) haqqında Peyğəmbərdən nəql olunmuş hədislər bu qrupların dilindən çatdırılır.
Tarixçi Məs’udi böyük qeyb dövründə yaşamışdır. O, öz kitablarında Abbasi hakimlərinin imamlar və onların ardıcılları ilə amansız rəftarı haqqında ətraflı mə’lumat vermişdir.
Tarixçi İbn-Əsir (hicri-qəməri 630-cu il) «Əl-amil fit-tarix» kitabında on ikinci imamın (ə) vəkilləri haqqında mə’lumat verir və həmin dövrdə baş vermiş bir sıra ixtilafları işıqlandırır.
Müasir dövrümüzdə, son onilliklərdə də qeyb dövrü ilə bağlı əsərlər yaranmışdır. Bu kitablarda on ikinci imamın (ə) qeyb tarixi, həzrətin siyasi həyatı işıqlandırılmışdır. Həzrətin (ə) siyasi tarixinin açıqlanmasında, onun məxfi vəkillərinin fəaliyyətləri ilə tanışlıqda bu kitabların mühüm rolu var. Bu kitablardan bə’zilərinin adını çəkirik: Ayətullah Safi Gulpayqaninin «Muntəxəbul-əsər fil-imaməs-sani əşr», Seyyid Məhəmməd Sədrin «Tarixul-ğeybətus-suğra», «Tarixul-ğeybətul-kubra». Doktor Casim Hüseynin «On ikinci imamın (ə) qeybinin siyasi tarixi», Baqir Şərif Əl-Qurəşinin «Həyatul-imam Muhəmməd əl-Məhdi (ə)» əsərləri.
Əlinizdəki kitabda başqa tarixi əsərlərdən və hədis kitablarından da istifadə olunmuşdur. Xüsusi ilə də böyük qeyb dövrü və böyük qeyb dövründə müsəlmanların ictimai-siyasi düşüncə vəziyyəti ardıcıl şəkildə araşdırılmışdır.

XÜLASƏ
On ikinci imamın qeyb hadisəsi e’tiqadi və tarixi baxımdan araşdırıla bilər. Bu hadisənin tarixi şəraitinin araşdırılması və qeyb dövründə vəkalət qurumunun rolu ilə tanışlıq üçün ilk öncə müraciət edilmiş mənbələrlə tanış olmaq lazım gəlir. Bu mənbələr üç qismə bölünə bilər:
Qeyb hadisəsi mövzusunda yazılmış kitablar;
Rical kitabları;
Tarixi kitablar.
Müasir dövrdə yazılmış kitablardan doktor Casim Hüseynin və Seyyid Məhəmməd Sədrin kitablarını qeyd etmək olar. ]]> Qardaşlıq əhdnaməsi https://imameli.az/diger/tarix/494-qardalq-hdnamsi.html https://imameli.az/diger/tarix/494-qardalq-hdnamsi.html movlan Tue, 30 Jan 2018 12:22:49 +0400 Qardaşlıq əhdnaməsi
Peyğəmbərin (s) Mədinəyə gəldiyi ilk günlərdə atdığı mühüm addımlardan biri də,mühacirlər və ənsar- arasında "qardaşlıq əhd-peymanı" nın bağlanmasına əmr verməsidir. Öz evlərini, yurd-yuvalarını itirmiş, qürbət torpaqlara hicrət etmiş mühacirlərin maddi və ruhi cəhətdən dəstəyə ehtiyacı var idi. Ənsar mühacirləri öz evlərinə dəvət etməklə, mal-mülklərini onlarla bölüşməklə, onların maddi çətinliklərini bir miqdar həll edə bildilər. "Qardaşlıq əhd-peymanı" ilə mənəvi və ruhi cəhətdən yaranan boşluq və çatışmazlıqlar aradan qaldırıldı. Suheyli "ər-Rövzətül- üns" (4\178) kitabında yazır: Mühacirlər və ənsar arasında bağlanan "Qardaşlıq əhd peymanı", mühacirlərin qürbət nisgilini, ailələrindən və tayfalarından ayrı qalmalarıilə yaranan problemləri həll etmə yolunda önəmli bir addım idi. Həmçinin onların bir- birilərinə arxa-dayaq olmasına da səbəb oldu.
Belə çıxır ki, bir mühacir və bir ənsar arasında qardaşlıq əhd-peymanı bağlanmalı idi. (Hər bir mühacir ya ənsar özlərinə bir qardaş seçməli idi. Yəni bu əhdnamə ənsar ilə mühacirlər arasında bağlanmalı idi.) Amma bir neçə nəfər mühacir də qardaşlıq əhd-peymanı bağladı. Əlbəttə, bu əhdnamənin mənşəyi Məkkədəki qardaşlıq əhd- peymanına qayıdır. Çünki, "əl-Muhəbbər" (səh. 70) və "Sübulul-hüda" (3\527)
Kitablarında qeyd olunur ki, qəbilə, tayfa, varlı, yoxsul ayrı seçkiliklərini aradan qaldırmaq məqsədi ilə ilk qardaşlıq əhd-peymanı Məkkədə bağlandı. Bu əhdnamə ikinci dəfə, daha geniş formada, müxtəlif torpaqlardan gələn, fərqli millətlər, tayfalar və qəbilələrdən olan insanlar arasında başlandı. Ərəb əcəmlə(- Ərəb millətinə məxsus olmayan , başqa millətlərdən olan şəxslərə, "əcəm" deyirdilər) ağdərili qaradərili ilə,
varlı kasıbla qardaş oldu. Hələbinin (2\91) yazdığına əsasən, Peyğəmbər (s) məsciddə və yaxud evində ənsar və mühacirə xitabən buyurdu: »تَآخَوا فِی اللّه أَخَوَینِ أَ خَوَینِ« "Allah yolunda iki-iki (cüt-cüt) qardaş olun!"
Ardınca üzünü müsəlmanlara tutub, buyurdu: Filankəs sən filankəs ilə qardaş ol. Sonra Həzrət Əmirəl-mömininin (s) əlini tutub, buyurdu:
»هذا أ ِخی« "Bu mənim qardaşımdır!"
Şeyx Tusi "Əmali" (səh. 587) kitabında qeyd edir ki, bir-birilərinə uyğun və təqribən eyni rütbədə qərarlaşan şəxslər arasında qardaşlıq əhd-peymanı bağlandı. Diqqət edilməli bir məqam budur ki, hər iki qardaşlıq əhd-peymanı (Məkkə və Mədinədə) bağlandığı zaman Allahın elçisi (s) Əlini (ə) özünə qardaş seçdi. Bu çox böyük bir iftixar idi ki, Həzrət Əli (ə), bəşəriyyətin ən əzəmətli şəxsiyyəti və peyğəmbərlərin sonuncusu ilə qardaş olmaq şərəfinə layiq görüldü. Bir sıra tədqiqatçılar və həmçinin
İbn Məğazili (səh. 91) "Mənaqib" kitabında yazır: Peyğəmbər (s) buyurdu:
»مَکتُوبٌ عَلی بَابِ الجَنَّةِ قَبلَ أَن یَخلُقَ اللّهُ السَّماواتِ وُاألَرضَ بِألفَی عامٍ: مُحَمُّدً رَسولُُ اللّهِ وَ عَلِیًّ أخُو رَسُولِ اللّه«
"Yerlər və göylər yaranmamışdan iki min il öncə, behiştin qapısına yazılmışdı: Məhəmməd Allahın elçisi və Əli Allahın elçisinin qardadır."

"Ər-Riyazün-nəzrə" (1\23) kitabında yazılır ki, Peyğəmbər (s) bəzi qadınların arasında "Bacılıq əhd-peymanı" da bağlatdırdı.Mühacirlərin sayı haqda olan bölümdə olduğu kimi, qardaşlıq əhd-peymanı bağlayan mühacir və ənsarın sayı haqda müxtəlif fikirlər mövcuddur. Onların sayının doxsan, yüz səksən altı və üç yüz nəfər olması (yəni; yüz əlli nəfər mühacir, yüz əlli nəfər ənsar) qeyd edilmişdir.


(Mənbə: "İslam tarixi ilə tanışlıq" Seyid Əli Mir Şərifi,
Mütərcim: Dr. Əfzələddin Rəhimov)
]]> Qardaşlıq əhdnaməsi
Peyğəmbərin (s) Mədinəyə gəldiyi ilk günlərdə atdığı mühüm addımlardan biri də,mühacirlər və ənsar- arasında "qardaşlıq əhd-peymanı" nın bağlanmasına əmr verməsidir. Öz evlərini, yurd-yuvalarını itirmiş, qürbət torpaqlara hicrət etmiş mühacirlərin maddi və ruhi cəhətdən dəstəyə ehtiyacı var idi. Ənsar mühacirləri öz evlərinə dəvət etməklə, mal-mülklərini onlarla bölüşməklə, onların maddi çətinliklərini bir miqdar həll edə bildilər. "Qardaşlıq əhd-peymanı" ilə mənəvi və ruhi cəhətdən yaranan boşluq və çatışmazlıqlar aradan qaldırıldı. Suheyli "ər-Rövzətül- üns" (4\178) kitabında yazır: Mühacirlər və ənsar arasında bağlanan "Qardaşlıq əhd peymanı", mühacirlərin qürbət nisgilini, ailələrindən və tayfalarından ayrı qalmalarıilə yaranan problemləri həll etmə yolunda önəmli bir addım idi. Həmçinin onların bir- birilərinə arxa-dayaq olmasına da səbəb oldu.
Belə çıxır ki, bir mühacir və bir ənsar arasında qardaşlıq əhd-peymanı bağlanmalı idi. (Hər bir mühacir ya ənsar özlərinə bir qardaş seçməli idi. Yəni bu əhdnamə ənsar ilə mühacirlər arasında bağlanmalı idi.) Amma bir neçə nəfər mühacir də qardaşlıq əhd-peymanı bağladı. Əlbəttə, bu əhdnamənin mənşəyi Məkkədəki qardaşlıq əhd- peymanına qayıdır. Çünki, "əl-Muhəbbər" (səh. 70) və "Sübulul-hüda" (3\527)
Kitablarında qeyd olunur ki, qəbilə, tayfa, varlı, yoxsul ayrı seçkiliklərini aradan qaldırmaq məqsədi ilə ilk qardaşlıq əhd-peymanı Məkkədə bağlandı. Bu əhdnamə ikinci dəfə, daha geniş formada, müxtəlif torpaqlardan gələn, fərqli millətlər, tayfalar və qəbilələrdən olan insanlar arasında başlandı. Ərəb əcəmlə(- Ərəb millətinə məxsus olmayan , başqa millətlərdən olan şəxslərə, "əcəm" deyirdilər) ağdərili qaradərili ilə,
varlı kasıbla qardaş oldu. Hələbinin (2\91) yazdığına əsasən, Peyğəmbər (s) məsciddə və yaxud evində ənsar və mühacirə xitabən buyurdu: »تَآخَوا فِی اللّه أَخَوَینِ أَ خَوَینِ« "Allah yolunda iki-iki (cüt-cüt) qardaş olun!"
Ardınca üzünü müsəlmanlara tutub, buyurdu: Filankəs sən filankəs ilə qardaş ol. Sonra Həzrət Əmirəl-mömininin (s) əlini tutub, buyurdu:
»هذا أ ِخی« "Bu mənim qardaşımdır!"
Şeyx Tusi "Əmali" (səh. 587) kitabında qeyd edir ki, bir-birilərinə uyğun və təqribən eyni rütbədə qərarlaşan şəxslər arasında qardaşlıq əhd-peymanı bağlandı. Diqqət edilməli bir məqam budur ki, hər iki qardaşlıq əhd-peymanı (Məkkə və Mədinədə) bağlandığı zaman Allahın elçisi (s) Əlini (ə) özünə qardaş seçdi. Bu çox böyük bir iftixar idi ki, Həzrət Əli (ə), bəşəriyyətin ən əzəmətli şəxsiyyəti və peyğəmbərlərin sonuncusu ilə qardaş olmaq şərəfinə layiq görüldü. Bir sıra tədqiqatçılar və həmçinin
İbn Məğazili (səh. 91) "Mənaqib" kitabında yazır: Peyğəmbər (s) buyurdu:
»مَکتُوبٌ عَلی بَابِ الجَنَّةِ قَبلَ أَن یَخلُقَ اللّهُ السَّماواتِ وُاألَرضَ بِألفَی عامٍ: مُحَمُّدً رَسولُُ اللّهِ وَ عَلِیًّ أخُو رَسُولِ اللّه«
"Yerlər və göylər yaranmamışdan iki min il öncə, behiştin qapısına yazılmışdı: Məhəmməd Allahın elçisi və Əli Allahın elçisinin qardaşıdır."

"Ər-Riyazün-nəzrə" (1\23) kitabında yazılır ki, Peyğəmbər (s) bəzi qadınların arasında "Bacılıq əhd-peymanı" da bağlatdırdı.Mühacirlərin sayı haqda olan bölümdə olduğu kimi, qardaşlıq əhd-peymanı bağlayan mühacir və ənsarın sayı haqda müxtəlif fikirlər mövcuddur. Onların sayının doxsan, yüz səksən altı və üç yüz nəfər olması (yəni; yüz əlli nəfər mühacir, yüz əlli nəfər ənsar) qeyd edilmişdir.


(Mənbə: "İslam tarixi ilə tanışlıq" Seyid Əli Mir Şərifi,
Mütərcim: Dr. Əfzələddin Rəhimov) ]]> Qardaşlıq əhdnaməsi
Peyğəmbərin (s) Mədinəyə gəldiyi ilk günlərdə atdığı mühüm addımlardan biri də,mühacirlər və ənsar- arasında "qardaşlıq əhd-peymanı" nın bağlanmasına əmr verməsidir. Öz evlərini, yurd-yuvalarını itirmiş, qürbət torpaqlara hicrət etmiş mühacirlərin maddi və ruhi cəhətdən dəstəyə ehtiyacı var idi. Ənsar mühacirləri öz evlərinə dəvət etməklə, mal-mülklərini onlarla bölüşməklə, onların maddi çətinliklərini bir miqdar həll edə bildilər. "Qardaşlıq əhd-peymanı" ilə mənəvi və ruhi cəhətdən yaranan boşluq və çatışmazlıqlar aradan qaldırıldı. Suheyli "ər-Rövzətül- üns" (4\178) kitabında yazır: Mühacirlər və ənsar arasında bağlanan "Qardaşlıq əhd peymanı", mühacirlərin qürbət nisgilini, ailələrindən və tayfalarından ayrı qalmalarıilə yaranan problemləri həll etmə yolunda önəmli bir addım idi. Həmçinin onların bir- birilərinə arxa-dayaq olmasına da səbəb oldu.
Belə çıxır ki, bir mühacir və bir ənsar arasında qardaşlıq əhd-peymanı bağlanmalı idi. (Hər bir mühacir ya ənsar özlərinə bir qardaş seçməli idi. Yəni bu əhdnamə ənsar ilə mühacirlər arasında bağlanmalı idi.) Amma bir neçə nəfər mühacir də qardaşlıq əhd-peymanı bağladı. Əlbəttə, bu əhdnamənin mənşəyi Məkkədəki qardaşlıq əhd- peymanına qayıdır. Çünki, "əl-Muhəbbər" (səh. 70) və "Sübulul-hüda" (3\527)
Kitablarında qeyd olunur ki, qəbilə, tayfa, varlı, yoxsul ayrı seçkiliklərini aradan qaldırmaq məqsədi ilə ilk qardaşlıq əhd-peymanı Məkkədə bağlandı. Bu əhdnamə ikinci dəfə, daha geniş formada, müxtəlif torpaqlardan gələn, fərqli millətlər, tayfalar və qəbilələrdən olan insanlar arasında başlandı. Ərəb əcəmlə(- Ərəb millətinə məxsus olmayan , başqa millətlərdən olan şəxslərə, "əcəm" deyirdilər) ağdərili qaradərili ilə,
varlı kasıbla qardaş oldu. Hələbinin (2\91) yazdığına əsasən, Peyğəmbər (s) məsciddə və yaxud evində ənsar və mühacirə xitabən buyurdu: »تَآخَوا فِی اللّه أَخَوَینِ أَ خَوَینِ« "Allah yolunda iki-iki (cüt-cüt) qardaş olun!"
Ardınca üzünü müsəlmanlara tutub, buyurdu: Filankəs sən filankəs ilə qardaş ol. Sonra Həzrət Əmirəl-mömininin (s) əlini tutub, buyurdu:
»هذا أ ِخی« "Bu mənim qardaşımdır!"
Şeyx Tusi "Əmali" (səh. 587) kitabında qeyd edir ki, bir-birilərinə uyğun və təqribən eyni rütbədə qərarlaşan şəxslər arasında qardaşlıq əhd-peymanı bağlandı. Diqqət edilməli bir məqam budur ki, hər iki qardaşlıq əhd-peymanı (Məkkə və Mədinədə) bağlandığı zaman Allahın elçisi (s) Əlini (ə) özünə qardaş seçdi. Bu çox böyük bir iftixar idi ki, Həzrət Əli (ə), bəşəriyyətin ən əzəmətli şəxsiyyəti və peyğəmbərlərin sonuncusu ilə qardaş olmaq şərəfinə layiq görüldü. Bir sıra tədqiqatçılar və həmçinin
İbn Məğazili (səh. 91) "Mənaqib" kitabında yazır: Peyğəmbər (s) buyurdu:
»مَکتُوبٌ عَلی بَابِ الجَنَّةِ قَبلَ أَن یَخلُقَ اللّهُ السَّماواتِ وُاألَرضَ بِألفَی عامٍ: مُحَمُّدً رَسولُُ اللّهِ وَ عَلِیًّ أخُو رَسُولِ اللّه«
"Yerlər və göylər yaranmamışdan iki min il öncə, behiştin qapısına yazılmışdı: Məhəmməd Allahın elçisi və Əli Allahın elçisinin qardaşıdır."

"Ər-Riyazün-nəzrə" (1\23) kitabında yazılır ki, Peyğəmbər (s) bəzi qadınların arasında "Bacılıq əhd-peymanı" da bağlatdırdı.Mühacirlərin sayı haqda olan bölümdə olduğu kimi, qardaşlıq əhd-peymanı bağlayan mühacir və ənsarın sayı haqda müxtəlif fikirlər mövcuddur. Onların sayının doxsan, yüz səksən altı və üç yüz nəfər olması (yəni; yüz əlli nəfər mühacir, yüz əlli nəfər ənsar) qeyd edilmişdir.


(Mənbə: "İslam tarixi ilə tanışlıq" Seyid Əli Mir Şərifi,
Mütərcim: Dr. Əfzələddin Rəhimov) ]]>